Giữa thời đại mà thước đo của thành công thường bị đóng khung trong nhịp sống hối hả, những mục tiêu vĩ mô hay áp lực phải trở nên hoàn hảo, chúng ta dường như đã tự trói mình vào một guồng quay không có điểm dừng. Tại đó, ta ra sức lao về phía trước để theo đuổi những món đồ mình hằng ao ước như một chiếc điện thoại đời mới hay một ngôi nhà rộng hơn, với niềm tin rằng sở hữu chúng sẽ khiến mình cảm thấy hạnh phúc. Thế nhưng, bộ não chúng ta lại quen với niềm vui mới rất nhanh. Cảm giác phấn khích ban đầu thường tan biến chỉ sau vài ngày, rồi trở lại thúc giục ta phải thèm khát những mục tiêu lớn hơn, đắt đỏ hơn để tìm lại cảm giác thỏa mãn đó. Cứ như vậy, chúng ta dần tự làm mình kiệt sức trong một guồng quay tham vọng vô nghĩa, mà tâm lý học gọi là Hedonic Treadmill (vòng xoáy khoái lạc).

Tuy nhiên, ở bên kia bán cầu, có một quốc gia lại bình thản đứng ngoài vòng xoáy ấy. Tại Costa Rica, người ta nói “Pura Vida” khi đón nhận niềm vui, và dùng chính cụm từ ấy để đối diện với nghịch cảnh. Đó là sự chấp nhận có ý thức và can đảm hiện diện trọn vẹn với hiện tại. Việc một người chọn sống chậm, chọn trân trọng một tách cà phê buổi sớm hay một lời chào không vội vã chính là một sự phản kháng đầy bản lĩnh trước một thế giới đang bị ám ảnh quá nhiều bởi sự bận rộn.

Khi hạnh phúc không tỷ lệ thuận với sự giàu có

Để hiểu sâu về gốc rễ của Pura Vida, chúng ta cần tiếp cận khái niệm Blue Zones (Vùng Xanh). Đây là thuật ngữ khoa học dùng để chỉ 5 vùng địa lý đặc biệt trên thế giới, nơi người dân có lối sống lành mạnh, ít bệnh tật và có tỷ lệ sống thọ trên 100 tuổi cao nhất hành tinh. Bán đảo Nicoya của Costa Rica chính là một trong năm Vùng Xanh này.

Bí quyết sống thọ của các cư dân tại Vùng Xanh Nicoya nằm ở khái niệm “plan de vida” (lý tưởng sống/lý do để thức dậy mỗi sáng). Thay vì theo đuổi những giá trị phù phiếm, người dân ở đây duy trì những việc làm giản dị: tự tay làm vườn, đi bộ, ăn thực phẩm tự nhiên và gắn kết chặt chẽ với gia đình. Nghiên cứu về tuổi thọ (CRELES) của Đại học UC Berkeley và các nhà khoa học bản địa cho thấy rằng người già tại bán đảo Nicoya có tỷ lệ tử vong thấp hơn 20% so với phần còn lại của đất nước.

“Cuộc sống vốn dĩ rất đơn giản, nhưng chúng ta cứ khăng khăng làm cho nó phức tạp” - Khổng Tử.

Chính sự kiên định với những giá trị nguyên bản đã mang lại cho Costa Rica những thành tựu phi thường về mặt xã hội. Từ năm 1948, quốc gia này đã đưa ra quyết định mang tính lịch sử khi bãi bỏ hoàn toàn quân đội, chuyển toàn bộ ngân sách quốc phòng sang đầu tư cho y tế, giáo dục và bảo tồn thiên nhiên. Trong Báo cáo Hạnh phúc Thế giới (World Happiness Report), quốc gia Mỹ Latinh này vừa lập nên kỷ lục lịch sử khi bứt phá vươn lên vị trí thứ 4 toàn cầu, ngang hàng với các quốc gia Bắc Âu.

Chưa dừng lại ở đó, nếu xét theo Chỉ số Hành tinh Hạnh phúc (Happy Planet Index: chỉ số đo lường hiệu quả sử dụng tài nguyên của một quốc gia để tạo ra cuộc sống bền vững và hạnh phúc cho người dân), Costa Rica thậm chí đã nhiều lần nắm giữ vị trí số 1 thế giới. Điều đáng nói là GDP đầu người của Costa Rica chỉ bằng 1/4 so với Singapore và 1/3 so với Mỹ, trong khi mức độ tự đánh giá hạnh phúc của người dân nơi đây lại vượt xa các cường quốc này.

'Pura Vida' là một thần chú vạn năng

Ít ai biết rằng, cụm từ mang tính biểu tượng nhất của Costa Rica lại không bắt nguồn từ quốc gia này. Vào năm 1956, một bộ phim hài điện ảnh của Mexico có tên là ¡Pura Vida! được công chiếu tại Costa Rica. Nhân vật chính trong phim là một anh chàng nghèo khổ, vụng về, làm việc gì cũng hỏng và liên tục gặp xui xẻo. Thế nhưng, thay vì oán trách, anh ta luôn dùng câu cửa miệng “Pura Vida!” để giữ sự lạc quan và tiến về phía trước.

Câu chuyện của nhân vật này đã chạm đúng vào tần số tâm lý của người dân Costa Rica thời bấy giờ - khi đất nước vừa trải qua nội chiến và đang tái thiết xã hội theo hướng hòa bình. Đến thập niên 1970, từ một câu thoại phim, “Pura Vida” chính thức len lỏi vào tiếng lóng rồi trở thành ngôn ngữ toàn dân, cuối cùng kết tinh thành bản sắc của quốc gia này.

Theo đó, người Costa Rica không nói về Pura Vida như một lý thuyết trừu tượng. Họ sử dụng nó để thay thế cho hàng chục từ ngữ khác nhau tùy vào ngữ cảnh:

1. Là lời chào và lời tạm biệt: Thay vì hỏi “¿Cómo estás?” (Bạn khỏe không?), họ hỏi “¿Pura vida?” và câu trả lời luôn là “¡Pura vida!”.
2. Thay cho lời cảm ơn và xin lỗi: Khi ai đó giúp bạn, “Pura Vida” nghĩa là “Cảm ơn rất nhiều”. Ngược lại, khi bạn vô tình va vào ai đó, “Pura Vida” lúc này có nghĩa là “Không sao đâu, mọi chuyện đều ổn cả”.
3. Khi gặp điều không may: Khi xe buýt trễ giờ hay một cơn mưa bất chợt ập đến, người Costa Rica sẽ nhún vai và nói “Pura Vida”. Ở ngữ cảnh này, nó mang nghĩa: “Chấp nhận thôi, chuyện nhỏ ấy mà”

Nếu bạn cảm thấy Pura Vida chỉ là một câu nói vô thưởng vô phạt, thì hãy thử quan sát cách một người Costa Rica pha cà phê vào mỗi sáng. Nghi thức này được gọi là “Cafecito”. Thay vì dùng máy pha cà phê viên nén hay các thiết bị điện tử bấm nút là xong, họ vẫn kiên định dùng Chorreador - một dụng cụ pha cà phê bằng gỗ với một túi lọc bằng vải có tuổi đời hơn 150 năm. Nước sôi được rót vào từ từ một cách thủ công, để trọng lực đưa từng giọt cà phê ngấm qua lớp vải xuống tách. Quá trình này thường mất vài phút và không thể vội vàng. Đối với họ, việc dành ra vài phút đứng chờ cà phê nhỏ giọt không phải là lãng phí thời gian, mà là một chiếc neo giúp định vị tâm trí vào buổi sáng. Thay vì tìm kiếm lối tắt để đổi lấy sự tiện lợi qua loa, họ chọn kiên nhẫn với những điều nguyên bản.

Ba trụ cột tinh thần của Pura Vida

Tối giản tại tâm

Trụ cột đầu tiên của Pura Vida là tinh thần can đảm lựa chọn sự giản đơn thay vì phức tạp hóa cuộc sống bằng những áp lực tự thân. Người dân Costa Rica từ chối tham gia vào vòng xoáy của áp lực đồng trang lứa (peer pressure) hay hội chứng sợ bỏ lỡ (FOMO). Đối với họ, niềm vui không được đong đếm bằng những giá trị hào nhoáng bên ngoài mà được định nghĩa bằng những trải nghiệm thực tế vô cùng cơ bản: một bữa cơm ấm cúng, một buổi chiều lộng gió bên bờ biển, hay việc kiên nhẫn đứng đợi từng giọt cà phê nhỏ qua chiếc túi lọc vải Chorreador truyền thống.

Bản chất của sự giản dị này còn nằm ở khả năng buông bỏ sự kiểm soát đối với những điều bất toàn. Khi đối mặt với nghịch cảnh hay những rắc rối vụn vặt thường ngày, người ta học cách nhún vai, mỉm cười và nói “Pura Vida” như một thần chú để giải phóng tâm trí, chấp nhận dòng chảy tự nhiên của cuộc sống bằng một thái độ bình thản.

Gắn kết với cộng đồng

Đây chính là gốc rễ tạo nên Vùng Xanh Nicoya, nơi các gia đình đa thế hệ vẫn chung sống hòa thuận và xem ngày Chủ Nhật là khoảng thời gian thiêng liêng dành cho nhau, hoàn toàn không có sự can thiệp của công việc hay màn hình điện thoại.

Mối quan hệ giữa người với người trong xã hội Pura Vida không mang tính thực dụng, xã giao hời hợt mà được xây dựng từ sự quan tâm thuần khiết. Những cụ già gần trăm tuổi vẫn đi bộ sang nhà hàng xóm trò chuyện, cùng làm việc chân tay và chia sẻ từng bữa ăn giản dị. Nỗi sợ cô đơn hầu như bị triệt tiêu hoàn toàn khi mỗi cá nhân luôn được bao bọc trong một mạng lưới cộng đồng vững chãi, nơi họ tìm thấy lý tưởng sống (plan de vida) qua việc nhận lại và trao đi mỗi ngày.

Cộng sinh với thiên nhiên

Trụ cột cuối cùng cấu thành nên triết lý Pura Vida là nhận thức sâu sắc về việc con người chỉ là một phần nhỏ bé, có nghĩa vụ cộng sinh hòa hợp với hệ sinh thái chứ không phải làm chủ hay khai thác quá mức. Sống giữa một quốc gia dành tới 1/4 diện tích lãnh thổ cho các khu bảo tồn và vườn quốc gia, người Costa Rica thấm nhuần tư duy trân trọng từng nhành cây, ngọn cỏ như những người hàng xóm chung một mái nhà. Việc đặt mình vào giữa không gian vĩ đại của tự nhiên chính là một liệu pháp tinh thần vô giá giúp họ định vị lại kích thước nỗi lo của chính mình.

Đứng trước sự tĩnh lặng của đại ngàn hay nhịp đập rì rào của biển cả, những căng thẳng, lo toan của cuộc sống hiện đại bỗng chốc trở nên nhẹ nhàng và dễ dàng gột rửa. Tâm thức thuộc về tự nhiên trong tinh thần Pura Vida không đơn thuần là bảo vệ môi trường, mà là khả năng lắng nghe và đồng điệu với nhịp đập nguyên bản của Trái Đất để tìm thấy sự bình yên trong nội tại.

“Không có con đường nào đi đến hạnh phúc, hạnh phúc chính là con đường” - Thiền sư Thích Nhất Hạnh.

Hạnh phúc vốn dĩ không phải là đích đến cuối cùng sau khi bạn đã vượt qua mọi giông bão, mà là khả năng nhận diện những điều mầu nhiệm đang hiện hữu ngay giữa những bộn bề chưa hoàn hảo của cuộc đời. Càng hiểu hơn về Pura Vida, bạn sẽ nhận ra rằng cuộc sống vốn không cần phải quá phức tạp để trở nên lý tưởng. Hãy bắt đầu từ việc học cách bằng lòng với hiện tại, chăm chút cho những mối quan hệ chân thành, cũng như đừng quên bảo vệ những khoảng lặng tinh thần của bản thân.

Kiên định với những điều giản dị chưa bao giờ là một lựa chọn dễ dàng trong một thế giới dư thừa sự so sánh. Tuy nhiên, nhìn vào những cụ già trăm tuổi ở Vùng Xanh Nicoya hay nụ cười của người dân Costa Rica ở vị trí thứ 4 thế giới về chỉ số hạnh phúc, chúng ta hoàn toàn có thể tự tin lựa chọn lại một lối sống an nhiên hơn cho chính mình.