Giữa kỷ nguyên của những nền tảng trực tuyến với hàng ngàn nội dung 4K sắc nét, chúng ta vẫn thường bắt gặp bản thân xem lại một tập phim Friends đầy hoài niệm, hay một vụ án hóc búa trong Bằng Chứng Thép dù đã biết rõ hung thủ và động cơ gây án. Hiện tượng này không thuần túy là một xu hướng giải trí, mà xuất phát từ một nhu cầu hiện sinh phổ biến của thời đại. Đối với chúng ta, những bộ phim kinh điển ấy giống như những người bạn thơ ấu không bao giờ già đi, luôn chờ sẵn ở đó để ta tìm về sau những giông bão của cuộc sống trưởng thành.

Trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi thế giới bên ngoài bị đóng băng và tương lai trở nên mơ hồ, tỷ lệ người xem lại phim cũ trên các nền tảng streaming thậm chí còn tăng mạnh, như một phản xạ tự nhiên trước sự bất ổn kéo dài. Trong bối cảnh đó, “old but gold” không còn là một mỹ từ hoài cổ, mà trở thành một chiến lược sinh tồn âm thầm ở bình diện tinh thần.

Sự an tâm từ những điều quen thuộc

Con người không được tiến hóa để sống trong một thế giới liên tục đòi hỏi sự chú ý, lựa chọn và thích nghi nhiều như hiện tại. Mỗi ngày, chúng ta phải đưa ra hàng trăm quyết định lớn nhỏ, tiếp nhận một lượng thông tin khổng lồ và đối mặt với những áp lực vô hình về thành công, ổn định và giá trị bản thân. Trong trạng thái quá tải đó, tâm trí con người luôn khao khát cảm giác an toàn. Việc xem lại một bộ phim cũ không chỉ là thói quen, mà là một cơ chế tự xoa dịu về mặt sinh học. Khoa học gọi đây là “sự trôi chảy trong nhận thức” (Cognitive Fluency), khi não bộ được giải phóng khỏi việc dự đoán những biến số mới để tận hưởng sự bình yên trong những điều đã biết. Điều này ít tiêu tốn năng lượng hơn và tạo ra một trạng thái thư giãn sâu, giúp giảm nồng độ cortisol gây căng thẳng trong cơ thể.

Vì vậy, khi đứng trước những thước phim cũ kỹ, ta nắm giữ quyền năng của một “nhà tiên tri” thông thái: biết khi nào nhân vật sẽ cười, khi nào tình tiết cao trào sẽ xảy ra, và quan trọng nhất là biết chắc chắn rằng mọi thứ sẽ kết thúc như thế nào. Sự ổn định này giúp xoa dịu lo âu, biến thời gian xem phim thành một hình thức nạp lại năng lượng. Điều này cũng lý giải vì sao nhiều người chọn tìm đến phim cũ vào những thời điểm dễ tổn thương nhất: khi thất tình, mất phương hướng hoặc kiệt sức tinh thần. Ở đó, cảm xúc được “đóng khung”, có trật tự, có cao trào và có hồi kết. Trải nghiệm tinh thần lúc này trở nên an toàn tuyệt đối, vì ta không sợ bị nhấn chìm trong những điều mơ hồ.

Cỗ máy thời gian và sự đồng điệu trong ký ức tập thể

Với nhiều thế hệ, những bộ phim truyền hình TVB hay phim thần tượng Hoa ngữ không đơn thuần là những nội dung giải trí quốc tế, chúng là những lát cắt đời sống, là những chiếc “mỏ neo” giữ lại cả một vùng ký ức không thể trở lại. Giọng lồng tiếng đặc trưng hay một bản nhạc phim kinh điển cũng đủ để kéo ta quay ngược thời gian, khơi gợi lại hương vị về một mâm cơm ấm cúng, vị trí ngồi cố định trước màn hình ti vi, hay cảm giác háo hức chờ đợi vào khung giờ quen thuộc.

Những triết lý về gia đình như “Chuyện gì cũng vậy, quan trọng nhất là cả nhà ngồi ăn cơm cùng nhau” của Má Hà trong Sức Mạnh Tình Thân, cho đến cách ứng xử giữa hàng xóm, bạn bè trong các bộ phim TVB thời bấy giờ vốn có sự tương đồng mạnh mẽ với văn hóa Việt Nam và các nước châu Á. Chính sự gần gũi đó đã khiến cho những bộ phim này dễ dàng thấm sâu vào đời sống tinh thần của bao thế hệ người xem.

Trong khi đó, những bộ phim như Vườn Sao Băng, Hoàng Tử Ếch hay Người Thừa Kế có thể bị chê là phi thực tế nếu nhìn bằng con mắt hiện đại, nhưng chúng lại từng là nơi trú ngụ của những khát khao chân thật về tình yêu. Những mô-típ “hoàng tử-lọ lem” chữa lành ta bằng niềm tin rằng chỉ cần chân thành, ta sẽ được đền đáp xứng đáng. Khi xem lại những bộ phim "bất hủ", chúng ta không chỉ dõi theo cuộc đời của nhân vật trên màn ảnh, mà đang thực sự sống lại những rung cảm tinh khôi nhất của chính mình tại thời điểm đó, khi nỗi lo lớn nhất chỉ là nhân vật chính có đến được với nhau hay không.

Một nghiên cứu từ Đại học Southampton chỉ ra rằng hoài niệm giúp con người cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn và giúp chống lại cảm giác cô độc trong hiện tại. Sự hoài niệm này đóng vai trò như một chất keo vô hình, giúp chúng ta kết nối phiên bản hiện tại đầy áp lực với phiên bản quá khứ vô tư, như một lời nhắc nhở rằng bản thân đã từng hạnh phúc theo những cách giản đơn như thế.

Những “người bạn ảo” và sự thấu cảm xuyên thời gian

Có một mối gắn kết kỳ lạ giữa người xem và các nhân vật trong các series dài tập như Friends hay How I Met Your Mother. Qua hàng trăm tập phim, những con người ấy không còn là diễn viên hay nhân vật hư cấu, mà trở thành những người đồng hành thực sự trong tâm tưởng của khán giả. Ta biết tính cách của họ, dự đoán được phản ứng của họ, thậm chí so sánh bản thân và bạn bè với những nhân vật trong các bộ phim đó.

Nghiên cứu cho thấy não bộ con người không phân biệt quá rạch ròi giữa các kết nối xã hội thật và “người bạn ảo” trên phim trong việc giải tỏa nhu cầu giao tiếp. Do đó, khi bạn xem lại Friends, sự hiện diện của Chandler hay Joey mang lại một dạng “an ủi xã hội”: giúp giảm cảm giác cô đơn và tăng sự tự tin vào các mối quan hệ thực tế ngoài đời. Mối quan hệ này mang lại sự ấm áp bền bỉ, khiến việc bật lại những bộ phim cũ giống như một buổi họp mặt đầy hoài niệm với quá khứ.

Khi nội dung phim không đổi, chỉ có ta là khác đi

Sau tất cả, điều làm nên giá trị bất biến của những bộ phim cũ nằm ở chỗ: Chúng lớn lên cùng ta theo một cách rất lạ. Nội dung vẫn vậy, câu thoại vẫn thế, nhưng cảm nhận của ta không bao giờ giống nhau qua mỗi lần xem lại.

Ở tuổi mười lăm, ta có thể ngưỡng mộ sự lãng mạn thuần túy của đôi nhân vật chính. Nhưng ở tuổi ba mươi, ta bắt đầu thấu hiểu nỗi cô đơn của những nhân vật bên lề, hay thậm chí đồng cảm với sự thỏa hiệp cay đắng của kẻ phản diện trước thực tế khắc nghiệt. Mỗi lần xem lại là một lần ta khám phá ra những tầng nghĩa sâu hơn, những điều mà trước đây mình chưa đủ trải đời để chạm tới.

Sự thay đổi trong cách ta cảm nhận một bộ phim cũ chính là bằng chứng sống động cho hành trình trưởng thành của tâm hồn, cũng là sự bao dung của chúng ta trước dòng chảy thăng trầm của đời thực. Và có lẽ, đó cũng là lý do sâu xa nhất khiến ta quay về với những thước phim quen thuộc: không phải để tìm điều mới mẻ, mà để nhận ra rằng chính mình cũng không ngừng đổi khác.

Trong một thế giới luôn thúc giục ta tiến lên, những bộ phim “old but gold” cho phép ta tạm dừng sau những bộn bề và cố gắng. Không phải để quay đầu, mà để lấy lại hơi thở, để nhớ rằng mình đã từng là ai trước khi bị cuốn vào guồng quay của trưởng thành.