Hãy hình dung về một kiểu phụ nữ mà bạn thường nhìn thấy tại nơi công sở hay trong các buổi sum họp gia đình. Cô ấy luôn xuất hiện với nụ cười điềm tĩnh, gật đầu trước mọi lời đề nghị, chưa bao giờ lớn tiếng tranh cãi và luôn là người âm thầm dọn dẹp những phiền phức mà người khác để lại. Đồng nghiệp yêu quý cô ấy vì sự dễ tính, cấp trên tin tưởng giao thêm nhiệm vụ vì biết rõ cô sẽ không bao giờ từ chối. Và gia đình luôn lấy cô làm niềm tự hào vì là một tấm gương mẫu mực, một người phụ nữ bao dung và luôn biết nghĩ cho người khác.

Từ lâu trong xã hội, ngoan ngoãn, cam chịu và vị tha thường được ca tụng như các chuẩn mực đạo đức hiển nhiên của phụ nữ. Thế nhưng, đằng sau sự tận tụy gần như hoàn hảo ấy lại ẩn giấu một thực tại đáng buồn. Họ thường khó tránh khỏi cảm giác tội lỗi mỗi khi cho phép mình được nghỉ ngơi, đồng thời lại cảm thấy ngột ngạt mỗi khi sự hy sinh không được công nhận. Những uất ức ấy cứ ngày một chồng chất, dù họ từ sớm đã nhận ra nhu cầu của mình luôn bị đẩy ra phía sau.

Dưới lăng kính của tâm lý học hiện đại, Good Girl Syndrome (Hội chứng Gái ngoan) chính là lời giải thích hợp lý cho những quy chuẩn không biết đã có tự bao giờ. Sự phục tùng vô điều kiện thường thấy ở phụ nữ đôi khi không xuất phát từ lòng nhân ái hay bản chất rộng lượng. Đáng buồn thay, đó là một chiến lược sinh tồn nảy sinh từ chấn thương tâm lý. Người phụ nữ chấp nhận buông bỏ tiếng nói, che giấu cảm xúc và hy sinh ranh giới cá nhân chỉ để đổi lấy sự an toàn, công nhận và tình yêu thương từ thế giới bên ngoài.

Áp lực được uốn nắn từ gốc rễ

Xu hướng lấy sự hài lòng của người khác làm thước đo là kết quả của một quá trình xã hội hóa kéo dài qua nhiều thế hệ. Dữ liệu này được phản ánh rõ qua các khảo sát diện rộng từ YouGov, tập đoàn nghiên cứu thị trường và phân tích dữ liệu quốc tế có trụ sở tại Anh.

Cụ thể, trong một nghiên cứu về hành vi làm hài lòng người khác (people-pleasing), có tới 52% phụ nữ tự nhận mình thuộc nhóm người luôn cố gắng chiều lòng những người xung quanh, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 44% ở nam giới. Đáng chú ý hơn, khi truy xuất về nguồn gốc của khuôn mẫu này, 38% phụ nữ khẳng định sự nhượng bộ của họ được uốn nắn trực tiếp từ giáo dục gia đình và chuẩn mực xã hội ngay từ khi còn nhỏ, trong khi chỉ có 25% nam giới nhận thấy mình chịu áp lực tương tự.

Con đường trở thành một “cô gái ngoan” thường bắt đầu bằng những lời khen có vẻ vô hại như vâng lời, hiểu chuyện và biết nhẫn nhịn cho êm nhà êm cửa. Ngay từ thời thơ ấu, các bé gái đã vô thức nhận diện được một quy luật ngầm rằng sự chú ý và tình yêu thương của người lớn thường đi kèm với điều kiện là các em phải dịu dàng, không gây rối và không đòi hỏi. Ngược lại, khi một cô bé thể hiện sự tức giận hay dũng cảm bảo vệ ranh giới của mình, em lập tức bị gắn nhãn là bướng bỉnh và khó bảo.

Cái giá phải trả cho việc sống trong khuôn mẫu ấy là một hệ lụy ăn sâu vào nếp sống, nếp nghĩ. Dữ liệu từ YouGov cho thấy có đến 59% phụ nữ vướng vào hành vi làm hài lòng người khác xác nhận rằng lối sống này đã và đang làm cho cuộc sống của họ trở nên áp lực hơn rất nhiều, tỷ lệ này cao gần gấp đôi so với nam giới. Việc liên tục đặt kỳ vọng của xã hội lên trên hạnh phúc cá nhân khiến phụ nữ rơi vào trạng thái bẫy tâm lý, khiến họ không thể dừng lại vì sợ bị đánh giá, nhưng càng tiếp tục thì lại càng kiệt sức và đánh mất chính mình.

Trong các công trình nghiên cứu lâm sàng của mình, Annie Wright, chuyên gia trị liệu hôn nhân và gia đình được cấp phép tại Mỹ (LMFT), đã đưa ra một nhận định vô cùng sắc bén rằng đối với rất nhiều phụ nữ thành đạt, vẻ ngoài tự tin, năng nổ và khả năng gánh vác mà họ thể hiện ra ngoài thực chất chỉ là một màn trình diễn. Họ luôn sống trong tâm thế giá trị của bản thân chỉ tồn tại khi mình còn hữu ích, còn dễ chịu và còn giải quyết được vấn đề cho người khác.

Hiểu chuyện đến mức tự giày vò bản thân

Các hành vi thường thấy ở một “cô gái ngoan” chính là biểu hiện điển hình của Self-Silencing Theory (Thuyết tự im lặng) được nghiên cứu bởi Tiến sĩ Dana Jack, nhà tâm lý học lâm sàng và giáo sư tại Đại học Western Washington. Khi một người phụ nữ liên tục đè nén suy nghĩ thật, giấu đi sự giận dữ và chủ động chối bỏ các nhu cầu chính đáng của mình để giữ hòa khí trong một mối quan hệ, cô ấy đang tự đè nén tiếng nói của chính mình. Cảm xúc giận dữ vốn là một tín hiệu thần kinh tự nhiên báo hiệu rằng ranh giới cá nhân đang bị xâm phạm. Nhưng ở các “cô gái ngoan”, tín hiệu này bị chặn đứng ngay từ trong tư tưởng vì não bộ của họ đánh giá việc giận dữ là hành vi nguy hiểm, có thể dẫn đến kết quả bị khước từ hoặc tổn thương.

Dưới góc độ sinh học thần kinh, hành vi này liên quan chặt chẽ đến phản ứng Fawn (xu nịnh) được Pete Walker, nhà trị liệu tâm lý và chuyên gia hàng đầu về chấn thương tâm lý phức tạp (CPTSD), xác định là cơ chế tự vệ thứ tư của con người bên cạnh ba phản ứng kinh điển là Fight (chiến đấu), Flight (bỏ chạy) và Freeze (đóng băng). Khi hệ thần kinh cảm nhận được nguy cơ xung đột, thay vì chiến đấu hay bỏ chạy, phản ứng xu nịnh sẽ điều khiển cá thể lập tức trở nên ngoan ngoãn, xoa dịu và phục tùng đối phương nhằm vô hiệu hóa mối đe dọa đó.

Tuy nhiên, việc sống trong trạng thái khuất phục mãn tính sẽ đặt cơ thể vào tình trạng căng thẳng kéo dài. Cảm xúc dồn nén chính là nguyên nhân dẫn đến quá tải trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, duy trì nồng độ cortisol trong máu ở mức cao, từ đó dẫn đến hàng loạt hệ lụy về mặt y khoa lâm sàng như rối loạn lo âu, trầm cảm mãn tính, kiệt sức, suy giảm miễn dịch, đau đầu mãn tính và các bệnh lý về đường tiêu hóa.

Một trong những bi kịch lớn nhất của Good Girl Syndrome là nó phá hủy chính những mối quan hệ mà người phụ nữ ấy đang nỗ lực bảo vệ.

Nhiều người tin rằng việc mình luôn gật đầu, luôn chịu thiệt và không bao giờ đòi hỏi sẽ giúp duy trì một mối quan hệ hòa thuận, êm đẹp. Nhưng thực tế lâm sàng lại cho thấy điều ngược lại.

Khi một người không bao giờ dám nói ra những gì mình thực sự suy nghĩ, không dám bộc lộ sự thất vọng, hay không bao giờ đặt ra ranh giới về những điều mình không thể chấp nhận, những người xung quanh thực chất không hề kết nối với con người thật của cô ấy. Họ chỉ đang tương tác với một vai diễn, một phiên bản được cắt gọt cẩn thận để vừa vặn với mong muốn của họ. Một mối quan hệ dựa trên sự trình diễn thay vì cái tôi chân thật sẽ mãi mãi thiếu đi chiều sâu và sự thấu hiểu.

Hơn hết, cảm xúc bị đè nén không bao giờ tự biến mất, chúng chỉ tạm thời bị chôn lấp và sẽ quay trở lại dưới những biến dạng nguy hiểm hơn. Khi một người phụ nữ liên tục cho đi mà không dám đòi hỏi nhận lại, liên tục che giấu trong những bất bình trong lòng, một dòng chảy uất ức ngầm sẽ dần hình thành. Khi đó, tình trạng uất ức kéo dài sẽ biến thành sự chua chát, lạnh nhạt hoặc những đợt cảm xúc bùng nổ mà chính chủ cũng khó lòng kiểm soát. Cô gái ấy bắt đầu cảm thấy căm ghét những người xung quanh vì họ lợi dụng mình, dù chính cô ấy là người đã cho phép họ vượt qua ranh giới và chưa từng dũng cảm từ chối.

Để thoát khỏi chiếc bẫy của Good Girl Syndrome, điểm khởi đầu nằm ở việc tái định nghĩa lại cách chúng ta tư duy về chữ “ngoan”. Cần một sự phân biệt rất rõ ràng giữa lòng tốt chân thành và hành vi buộc phải làm hài lòng người khác. Trong khi lòng tốt thuần túy thường xuất phát từ ý chí tự do và khả năng đáp ứng của bản thân, thì phản ứng chiều lòng lại bị thúc đẩy bởi cảm giác sợ hãi và mong muốn kiểm soát đánh giá của người khác về mình.

Một trong những công cụ tâm lý hữu hiệu có thể phá vỡ thế lưỡng nan này chính là Both/And Thinking (Tư duy song song). Nhiều phụ nữ mang tâm lý “cô gái ngoan” thường rơi vào lối tư duy nhị nguyên cực đoan rằng nếu mình từ chối giúp đỡ thì mình là kẻ ích kỷ, hoặc nếu mình thể hiện sự giận dữ thì mình là một con người tồi tệ. Tư duy song song giúp họ nhận ra rằng hai mệnh đề tưởng chừng đối lập hoàn toàn có thể đồng thời tồn tại.

Đó là khi một người vừa có thể là một cá nhân tử tế, vừa có quyền từ chối một lời đề nghị vượt quá khả năng của mình. Họ vừa có thể yêu thương gia đình, vừa có quyền bảo vệ không gian riêng tư và thời gian nghỉ ngơi của bản thân. Và một nhân viên mẫu mực cũng hoàn toàn có thể vừa tận tụy với công việc, vừa có quyền từ chối làm việc ngoài giờ một cách chính đáng.

“Khi bạn nói ‘có’ với người khác, hãy chắc chắn rằng bạn không phải đang nói ‘không’ với chính mình” - Paulo Coelho, Aleph (2011).

Hành trình cởi bỏ chiếc mặt nạ “cô gái ngoan” chính là khởi đầu từ những khoảng dừng nhỏ trước khi gật đầu đồng ý. Khi nhận được một lời nhờ vả hay yêu cầu, thay vì lập tức phản hồi theo thói quen, việc xin đối phương chút thời gian xem xét lại lịch làm việc giúp hệ thần kinh thoát khỏi trạng thái tự động nhượng bộ. Song song với đó là việc thực hành lời từ chối ngắn gọn, dứt khoát mà không cần sa vào những lời thanh minh hay giải thích dài dòng, bởi việc đưa ra quá nhiều lý do chỉ phản ánh cảm giác tội lỗi ngầm bên trong bạn.

Suy cho cùng, hành trình giải phóng khỏi Good Girl Syndrome không phải là việc cổ xúy phụ nữ trở thành những cá thể hiếu chiến hay ích kỷ. Dù ở bất kỳ vị trí nào, không ai trong chúng ta cần phải chứng minh giá trị của mình bằng số lượng công việc đã gánh hộ cho người khác, cũng không cần mài giũa các góc cạnh của bản thân để vừa vặn với bất kỳ khuôn mẫu nào. Sự nữ tính chỉ thực sự có giá trị khi nó đi kèm với sức mạnh nội tại, và sự nhẫn nại cũng chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó không biến thành một hình thức tự ngược đãi chính mình.