Trong thế giới thực, bạo lực giới để lại những vết sẹo trên thân thể. Trên không gian mạng, đó trở thành một dạng "bạo lực vô thanh", dù không gây thương tổn về mặt thể chất nhưng lại có tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm lý, nhân phẩm và tương lai của nạn nhân. Đó cũng là lý do bạo lực giới trực tuyến được xem như cuộc khủng hoảng nhân quyền trong thời đại số.

Thế nào là bạo lực giới trên không gian mạng?

Cơ quan Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển (Swedish International Development Cooperation Agency - SIDA) định nghĩa bạo lực giới là: Các hành vi gây hại hoặc đau khổ nhắm vào phụ nữ hoặc trẻ em gái, đàn ông hoặc trẻ em trai, có tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất, tình dục, tâm lý, sự phát triển hoặc bản sắc của nạn nhân. Nguyên nhân của bạo lực bắt nguồn từ bất bình đẳng quyền lực và sự phân biệt đối xử dựa trên giới.

Trẻ em gái và phụ nữ là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng chủ yếu và nặng nề nhất của các vấn nạn bạo lực giới. Không chỉ là nhóm phụ nữ yếu thế, cộng đồng LGBTQ+ cũng là đối tượng được nhắm đến trên không gian mạng. Ngoài ra, những người phụ nữ làm việc trong các lĩnh vực mang tính xã hội như nhà báo nữ, chính trị gia, nhà hoạt động xã hội cũng thường bị tấn công để buộc họ phải khuất phục hoặc im lặng.

Những hành vi tấn công thường xuất phát từ các tài khoản ẩn danh trên không gian mạng. Vài người trong số đó có thể mang định kiến hoặc quan điểm cực đoan về giới, trong khi những người khác đơn giản bị cuốn theo tâm lý đám đông và các làn sóng công kích. Trong một số trường hợp, người khơi mào hoặc tham gia xung đột lại là những cá nhân quen biết như người yêu cũ, đồng nghiệp hay những mối quan hệ từng có mâu thuẫn. Ngoài ra, bạo lực giới trên môi trường trực tuyến đôi khi còn gắn với các nhóm hoặc tổ chức theo đuổi mục tiêu chính trị, sử dụng tấn công mạng như một công cụ nhằm làm suy giảm uy tín của đối phương.

Cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin, bạo lực giới không còn giới hạn trong đời sống thường nhật mà đã mở rộng sang không gian mạng. Tại đây, các hành vi bạo lực mang tính giới có xu hướng diễn ra với mức độ cực đoan hơn, vượt mọi ranh giới địa lý, lan truyền nhanh chóng và để lại “dấu chân số” gần như không thể phai nhòa. Theo định nghĩa của Hiệp hội Truyền thông Tiến bộ (Association for Progressive Communication – APC), bạo lực giới trên không gian mạng bao gồm:

Các hành vi bạo lực dựa trên giới được thực hiện, tiếp tay hoặc làm trầm trọng thêm, một phần hoặc toàn bộ, bằng cách sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông, chẳng hạn như điện thoại di động, internet, nền tảng mạng xã hội và email.

Biểu hiện của hành bạo lực giới ẩn sau màn hình

Vì thế giới công nghệ luôn cập nhật và thay đổi từng giây, nên bạo lực giới ở thế giới ảo diễn ra vô cùng tinh vi và phức tạp. Tính đến thời điểm hiện tại, bạo lực giới thường “núp bóng” dưới những tin nhắn gạ gẫm. Khi hành vi gạ gẫm bất thành sẽ là những lời nói miệt thị về ngoại hình. Hoặc, sau khi bị nạn nhân khước từ, những lời gạ gẫm sẽ trở thành hành vi quấy rối tình dục trực tuyến. Ví dụ như việc gửi những hình ảnh khỏa thân lộ bộ phận sinh dục để tấn công tâm lý người bị hại.

Bạo lực giới trực tuyến còn được thể hiện qua việc xâm phạm quyền riêng tư. Người bắt nạt sẽ công khai thông tin cá nhân bao gồm địa chỉ, số điện thoại, hay thậm chí nơi làm việc… của nạn nhân để thao túng đám đông công kích. Một số trường hợp, thủ phạm còn tổ chức các chiến dịch tẩy chay, mạt sát quy mô lớn để tấn công vào yếu điểm hoặc những lỗi lầm trước đó của người bị hại.

Ngoài ra, người tấn công còn dùng trí thông minh nhân tạo (AI - Artificial Intelligence) để ghép mặt nạn nhân vào các video đồi trụy hoặc phát tán “ảnh nóng” nhằm bôi nhọ danh dự. Người tấn công còn có thể sử dụng các phần mềm để theo dõi hoặc lén lút kiểm soát hoạt động mạng xã hội để đe dọa, thao túng tâm lý người bị hại.

Im lặng và cam chịu

Bên cạnh phản kháng và đáp trả, rất nhiều người bị hại đều chọn cách… cho qua. Trong cuộc phỏng vấn một nhà hoạt động về quyền và giới tại châu Âu: “Phụ nữ bị bạo lực giới trên mạng thường bỏ qua điều đó. Họ không sợ và không cho những gì xảy ra trên mạng là bạo lực”. Một đoạn phỏng vấn khác từ khu vực Trung Đông và Bắc Phi cho biết: "Nhiều người nghĩ rằng bạo lực ở trên mạng không có thật. Như thể bạn có thể dễ dàng tắt nó đi vậy".

Vì bạo lực giới trên thế giới ảo vốn dĩ đã khó nhận biết để gọi tên và truy vết, song song đó là sự cam chịu của hầu hết nạn nhân. Điều này góp phân lý giải vì sao tình trạng bạo lực càng lúc càng nhiều nạn nhân và càng diễn ra cực đoan hơn.

Không gian ảo, nhưng tổn thương là thật

Thoạt nhìn có vẻ không nghiêm trọng, nhưng bạo lực giới trên thế giới Internet lại để lại những ảnh hưởng về cả thể chất và tâm lý cho người bị hại. Nạn nhân thường rơi vào trạng thái lo âu cực độ, trầm cảm, rối loạn sang chấn hậu tâm lý (PTSD). Trong nhiều trường hợp, bạo lực giới trực tuyến còn dẫn đến hành vi tự hủy hoại hoặc tự sát.

Nếu hành vi bạo lực giới mang mục đích chính trị, một số nạn nhân có thể rút lui khỏi các diễn đàn công cộng, thậm chí mất việc làm do danh tiếng bị bôi nhọ. Bên cạnh đó, bạo lực mạng còn tạo hiệu ứng Chilling Effect (tạm dịch là "hiệu ứng gây sợ hãi"). Khi thấy một người phụ nữ bị tấn công vì nêu quan điểm, những người khác sẽ sợ hãi và chọn cách im lặng. Đây cũng là nguyên nhân đã và đang đẩy lùi tiến trình bình đẳng giới hàng thập kỷ.

Rào cản trong việc giải quyết bạo lực giới trên không gian mạng

Ngày nay, chỉ mất vài phút, bạn đã có thể tạo ra vô số tài khoản ẩn danh, thậm chí có thể giả mạo tên tuổi và hình ảnh. Việc này khiến thủ phạm dễ dàng thoát khỏi việc truy vết. Khi cuộc tấn công ở quy mô lớn, tâm lý đám đông thường sẽ đổ lỗi cho nạn nhân. Nói cách khác, thay vì lên án kẻ tấn công, xã hội lại chỉ trích khiến tâm lý của nạn nhân càng trở nên tiêu cực.

Có lẽ bởi những tổn thương mà bạo lực giới gây ra phần lớn là vô hình, nên tại nhiều nơi, khung pháp lý dành cho các hành vi quấy rối trên không gian mạng vẫn chưa theo kịp thực tế. Bên cạnh đó, dù các thuật toán liên tục được cập nhật, chúng lại thường ưu tiên tối đa hóa tương tác hơn là sự an toàn của người dùng.

Trong bối cảnh ấy, việc chủ động bảo vệ bản thân trở nên đặc biệt quan trọng. Người dùng nên cân nhắc khi chia sẻ các thông tin nhạy cảm trên mạng, sử dụng xác thực hai lớp và tránh truy cập vào những đường dẫn không rõ nguồn gốc. Trong trường hợp bạn trở thành nạn nhân của bạo lực giới trực tuyến, hãy mạnh dạn lên tiếng thay vì chọn im lặng. Việc lên tiếng, lưu giữ đầy đủ bằng chứng, báo cáo hành vi vi phạm và tìm đến sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng không chỉ giúp bảo vệ bản thân, mà còn góp phần hạn chế những hành vi bạo lực tương tự trong tương lai.