Bốn đêm diễn (27 đến 30/11) vở Anna Karenina của đoàn Eifman Ballet (Nga) tại TP.HCM vừa qua không chỉ là sự kiện nghệ thuật gây tiếng vang. Với nhiều phụ nữ có mặt trong khán phòng, đó còn là khoảnh khắc hiếm hoi khi họ được chứng kiến một câu chuyện quen thuộc - bi kịch của Anna Karenina - được kể lại từ một góc nhìn khác: Lặng lẽ nữ quyền, sắc lạnh và đầy tính kháng cự.

Qua bàn tay biên đạo Boris Eifman, Anna không còn là người phụ nữ sa vào đam mê rồi tự hủy hoại cuộc đời mình. Nàng trở thành biểu tượng cho cuộc chiến thầm lặng của mọi phụ nữ từng phải chống chọi với áp lực xã hội, sự phán xét tập thể và những quy chuẩn đạo đức được dựng lên như những bức tường vô hình.

Khán phòng lặng đi trước câu chuyện của một người phụ nữ

Những ai có mặt trong đêm khai màn 27/11 sẽ nhớ mãi cảm giác khán phòng trở nên tĩnh lặng đến mức có thể nghe rõ chuyển động của từng hơi thở hay tiếng mũi giày chạm trên sàn múa. Đó không phải sự im lặng của nghi thức sân khấu, mà là sự im lặng của chia sẻ - khi những nỗi đau, hoang mang và khát vọng của Anna trở nên quá thật.

Nhiều khoảnh khắc, ánh sáng xanh lạnh phủ lên sân khấu khiến người xem như được đặt vào chính vị trí của Anna: Bị xét nét, bị bao vây bởi những chuẩn mực, và chỉ còn cơ thể là nơi trú ngụ cuối cùng của ý chí. Không còn tiếng thì thầm bàn tán, chỉ còn những cái nuốt khẽ, những tiếng thở dài không kịp giấu.

Đó chính là khoảnh khắc mà nghệ thuật, một lần nữa, cho thấy sức mạnh của nó trong vở ballet Anna Karenina: Khả năng chạm vào trải nghiệm chung của phụ nữ, dù câu chuyện được viết từ thế kỷ trước.

Ngôn ngữ cơ thể như một tuyên ngôn nữ quyền

Nếu Tolstoy mô tả Anna bằng những dằn vặt tinh thần, thì Eifman đưa toàn bộ cuộc chiến ấy xuống cơ thể. Cơ thể Anna không còn mềm mại, lãng mạn; nó căng lên như sợi dây đàn bị kéo đến giới hạn.

Những động tác lao về phía trước, những cú xoay gấp, những lần cố thoát ra khỏi vòng vây các vũ công nam... Tất cả đều tạo nên một tuyên ngôn rõ rệt: Phụ nữ luôn phải đấu tranh không chỉ bằng lời nói, mà bằng chính thân thể mình.

Trong vở diễn, Anna nhiều lần cố bật khỏi các đội hình đồng bộ - hình ảnh ẩn dụ cho xã hội nam quyền vận hành như một cỗ máy hoàn hảo. Những vũ công nam không hề “đóng vai phản diện”. Họ là cấu trúc lạnh, mạnh, rắn chắc và gần như không thể tránh. Họ nâng Anna lên, xoay nàng, đẩy nàng vào đúng vị trí mà xã hội muốn. Không phải để chăm sóc, mà để kiểm soát.

Ở cao trào cảm xúc nhất, Anna bị cuốn vào vòng xoáy chuyển động của nhóm nam vũ công, như bị nhấn chìm trong kỳ vọng và phán xét. Ở đó, khán giả thấy một Annie Karenina rất khác: Không còn là người phụ nữ “ngã gục vì tình yêu”, mà là người phụ nữ bị nghiền nát bởi một hệ thống không chừa khoảng thở cho sai lầm - nhất là sai lầm của đàn bà.

Âm nhạc, ánh sáng và những lớp nghĩa của bi kịch nữ giới

Âm nhạc của Tchaikovsky vang lên như tiếng vọng nội tâm, kéo người xem đi sâu hơn vào thế giới của Anna. Nhưng chính ánh sáng mới là điểm chạm tinh tế nhất với chủ đề nữ quyền.

Những phân cảnh xã hội luôn được phủ bằng ánh sáng xanh lạnh, phơi bày cảm giác xa cách, phi nhân tính của những kỳ vọng được dựng lên quanh Anna. Còn những khoảnh khắc đam mê lại được bao bọc trong sắc đỏ ấm, cho thấy khát vọng được sống đúng với cảm xúc của mình, thứ khát vọng mà phụ nữ phải trả giá quá đắt.

Khi bóng tối đặc quánh đổ xuống trong cảnh ga tàu, điều khiến khán giả lặng đi không phải sự bi thương của Anna, mà là cảm giác về một kết cục tất yếu dành cho những phụ nữ dám bước ra khỏi hàng rào chuẩn mực.

Một Anna của thời đại chúng ta

Trong tay Eifman, Anna Karenina không còn là quá khứ. Nàng đại diện cho những phụ nữ hiện đại vẫn ngày ngày đấu tranh để giữ lấy bản sắc cá nhân.

Và khi Anna gục xuống trong cảnh cuối, nhiều khán giả nữ không nhìn thấy một người phụ nữ yếu đuối mà là một phụ nữ kiệt sức sau quá nhiều năm chống chịu. Ở đó, bi kịch của Anna không phải là thất bại, mà là hệ quả tất yếu khi xã hội từ chối lắng nghe tiếng nói của phụ nữ.

Trên sân khấu ấy, Anna không phải hình tượng bi luỵ. Nàng là lời nhắc nhở rằng phụ nữ đã, đang và sẽ tiếp tục chiến đấu để giữ lấy quyền tự định đoạt cuộc đời mình, dù cuộc chiến ấy đôi khi âm thầm, đôi khi kiệt sức, nhưng luôn kiên cường.

Anna Karenina của Eifman Ballet đi xa hơn một bản chuyển thể văn học. Nó là một lời mời gọi suy ngẫm: Rằng đằng sau mọi bi kịch của phụ nữ, luôn có những lớp cấu trúc xã hội chưa từng được đặt câu hỏi đủ mạnh.

Và khi Anna đứng lên, xoay người, chạy về phía ánh sáng, dù chỉ trong tích tắc, đó chính là hình ảnh đẹp nhất của khát vọng tồn tại với tư cách một cá nhân. Một khoảnh khắc sân khấu như vậy không chỉ mang tính thẩm mỹ. Nó là một lời nhắc: phụ nữ, dù ở bất cứ thời đại nào, cũng xứng đáng được sống một cuộc đời thuộc về chính mình.

Một khoảnh khắc văn hoá dành cho phụ nữ Việt Nam

Khi Hà Nội chuẩn bị đón ba đêm diễn Anna Karenina (3–5/12), nhiều khán giả kỳ vọng sẽ được chứng kiến phiên bản hoàn chỉnh nhất của vở diễn. Sân khấu tại Cung Văn hoá Hữu nghị Việt Xô cho phép ê-kíp tái hiện chính xác cấu trúc ánh sáng, dây chuyền sân khấu và đạo cụ như bản gốc tại Saint Petersburg (Nga) - điều đặc biệt quan trọng với một tác phẩm mà từng hiệu ứng ánh sáng cũng mang ý nghĩa biểu tượng.

Sự kiện Eifman Ballet với bảy đêm diễn tại TP.HCM và Hà Nội không chỉ là cột mốc cho nghệ thuật hàn lâm. Với nhiều phụ nữ, đây là dịp hiếm hoi để thấy câu chuyện của mình - những áp lực, sự phán xét, khát vọng được lựa chọn - được kể bằng một thứ ngôn ngữ hình thể đẹp đến ám ảnh.

Tour diễn vòng quanh thế giới Anna Karenina của Eifman Ballet tại Việt Nam được triển khai với hơn 100 nghệ sĩ và đội ngũ kỹ thuật quốc tế, khối lượng thiết bị lớn và chi phí sản xuất lên đến hàng triệu USD. Bốn đêm diễn "cháy vé" ở TP.HCM, cùng dự đoán tương tự tại Hà Nội, phản ánh sự trưởng thành của công chúng trong việc tiếp nhận các hình thức nghệ thuật hàn lâm, cũng như khả năng của thị trường văn hoá Việt Nam trong việc đón nhận các sản phẩm nghệ thuật quy mô lớn.