Một nữ thị trưởng nghỉ thai sản tưởng như là quyết định cá nhân nhưng tại Nhật Bản, điều đó nhanh chóng trở thành cuộc tranh luận về hình ảnh người lãnh đạo và vị trí của phụ nữ trong chính trường.

Một kỳ nghỉ thai sản châm ngòi tranh luận

Mới đây, bà Shoko Kawata (35 tuổi), thị trưởng thành phố Yawata, miền tây Nhật Bản, trở thành nữ thị trưởng đầu tiên trong lịch sử nước này nghỉ thai sản khi vẫn đang đương nhiệm. Bà dự kiến nghỉ khoảng hai tháng trước ngày sinh vào giữa tháng 9 và hai tháng sau sinh. Trong thời gian đó, một phó thị trưởng sẽ đảm nhiệm việc điều hành các hoạt động thường nhật, trong khi bà vẫn tham gia vào những quyết định quan trọng.

Với nhiều người, đây chỉ là một cách sắp xếp công việc hợp lý cho một lãnh đạo chuẩn bị làm mẹ. Thế nhưng, những phản ứng trái chiều sau đó cho thấy việc một nữ chính trị gia mang thai và nghỉ sinh vẫn có thể trở thành vấn đề gây tranh cãi. Một số người dân gửi quà chúc mừng. Song cũng có không ít ý kiến, phần lớn từ nam giới, chỉ trích bà là "vô trách nhiệm", cho rằng bà đặt cuộc sống cá nhân lên trên nghĩa vụ với cử tri.

“Đây là lần đầu tiên tôi thực sự nhận ra rằng sự phân biệt đối xử vẫn còn tồn tại nhiều đến mức như vậy”, bà Kawata nói sau khi hứng chịu làn sóng chỉ trích. Áp lực lớn đến mức bà phải tạm ngừng sử dụng mạng xã hội.

Tranh luận tiếp tục leo thang khi cựu tướng quân đội và chính trị gia theo đường lối dân tộc chủ nghĩa Toshio Tamogami cho rằng phụ nữ có kế hoạch sinh con hoặc nghỉ thai sản không nên tranh cử vào các vị trí lãnh đạo.

Ông lập luận rằng thị trưởng về cơ bản là một vị trí không thể thay thế trong bộ máy vận hành địa phương. “Thị trưởng về cơ bản là người không thể thay thế. Nếu biết mình sẽ sinh con mà vẫn tranh cử vì đó là quyền của mình, thì theo tôi, tốt hơn hết họ nên cân nhắc lại việc ra tranh cử”, ông nói.

Ở chiều ngược lại, nhiều học giả, quan chức và nhà hoạt động coi bà Kawata là người tiên phong góp phần bình thường hóa việc nghỉ thai sản trong chính trường Nhật Bản. Theo bà Kyoko Morisawa, lãnh đạo quận Shinagawa (Tokyo), trong bối cảnh tỷ lệ sinh của Nhật Bản liên tục giảm, việc có thêm phụ nữ trẻ tham gia đời sống chính trị là điều cần thiết đối với tương lai xã hội.

“Là một xã hội, chúng ta cần làm nhiều hơn để hỗ trợ việc nuôi dạy con cái. Việc nghỉ thai sản lẽ ra không nên trở thành chuyện đáng chú ý đến vậy”, bà nói.

Tranh luận xoay quanh bà Kawata vì thế phản ánh cách xã hội Nhật Bản vẫn gắn sự tận tâm của người lãnh đạo với yêu cầu luôn hiện diện và sẵn sàng cho công việc.

Đọc thêm: Peru có nữ tổng thống đầu tiên được lựa chọn qua bầu cử phổ thông

Khuyến sinh nhưng phụ nữ vẫn phải lựa chọn

Đằng sau câu chuyện này là mâu thuẫn lớn hơn trong xã hội Nhật Bản. Trong nhiều năm qua, quốc gia này coi tỷ lệ sinh thấp và dân số già là một trong những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng. Chính phủ liên tục đưa ra các chính sách hỗ trợ sinh con, trợ cấp nuôi trẻ, mở rộng dịch vụ chăm sóc trẻ em và khuyến khích người trẻ lập gia đình.

Thế nhưng, khi một nữ lãnh đạo bước vào hành trình làm mẹ, nghịch lý ấy trở nên rõ ràng hơn. Phụ nữ được kỳ vọng góp phần giải quyết khủng hoảng dân số nhưng vẫn phải đối mặt với hoài nghi về việc gia đình ảnh hưởng đến năng lực nghề nghiệp. Điều này được phản ánh qua khái niệm matahara (maternity harassment), chỉ những hành vi gây áp lực hoặc bất lợi với phụ nữ khi mang thai hoặc nghỉ sinh. Sự tồn tại của thuật ngữ này cho thấy vấn đề đã trở thành một rào cản xã hội rõ rệt.

Không ít phụ nữ lo ngại việc sinh con có thể khiến họ mất cơ hội thăng tiến, bị điều chuyển công việc hoặc khó quay lại vị trí cũ sau thời gian nghỉ sinh. Khi trách nhiệm chăm sóc con cái vẫn chủ yếu đặt lên vai phụ nữ, nhiều người lựa chọn kết hôn muộn hơn, sinh ít con hơn hoặc từ bỏ việc sinh con.

Hệ quả là Nhật Bản tiếp tục đối mặt với tình trạng già hóa nghiêm trọng, khi số ca sinh liên tục xuống mức thấp kỷ lục, kéo theo nguy cơ thiếu hụt lao động, áp lực lên hệ thống an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế trong dài hạn. Vì thế, câu chuyện của bà Kawata cho thấy bài toán dân số của Nhật Bản không chỉ nằm ở việc khuyến khích thêm trẻ em được sinh ra. Nó còn phụ thuộc vào việc xã hội có thể tạo ra một môi trường nơi phụ nữ không phải lựa chọn giữa gia đình, sự nghiệp và vị trí của mình trong đời sống công cộng.

Làm chính trị và làm mẹ song hành

Nếu tại Nhật Bản, việc một nữ lãnh đạo nghỉ thai sản vẫn gây tranh luận về vai trò của phụ nữ trong chính trường thì ở một số quốc gia khác, trọng tâm lại chuyển sang cách hệ thống thích ứng với thực tế người lãnh đạo cũng có gia đình.

Hôm 25/6 vừa qua, Bộ trưởng Môi trường và Khí hậu Thụy Điển Romina Pourmokhtari xuất hiện tại cuộc họp cấp bộ trưởng Liên minh châu Âu (EU) ở Luxembourg cùng cậu con trai Adam mới ba tháng tuổi được địu trước ngực.

“Tôi rất vui khi trở thành minh chứng rằng không phải lựa chọn giữa việc làm bộ trưởng và làm mẹ. Một trong những điều tuyệt vời của châu Âu là chúng ta có thể vừa tham dự các cuộc họp, vừa chăm sóc con cái”, nữ bộ trưởng cho biết.

Hình ảnh này nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng từ nhiều đồng nghiệp. Bộ trưởng Khí hậu Tây Ban Nha Sara Aagesen chia sẻ bức ảnh hai mẹ con và gọi đó là biểu tượng cho tương lai mà các nhà lãnh đạo đang cố gắng xây dựng. Bộ trưởng phụ trách khí hậu của Pháp thậm chí còn tặng em bé một bộ quần áo ngay tại cuộc họp. Một quan chức EU cho biết đây được cho là lần đầu tiên một em bé xuất hiện tại cuộc họp cấp bộ trưởng của khối này.

Cùng thời điểm đó, Nghị viện châu Âu (EP) cũng sửa đổi quy định nội bộ, cho phép các nghị sĩ mới sinh con được bỏ phiếu thông qua người đại diện. Sự thay đổi này cho thấy một cách tiếp cận khác, khi hệ thống bắt đầu điều chỉnh để người làm cha mẹ không bị loại khỏi những vị trí quan trọng trong đời sống công cộng.

Trước bà Romina, cựu thủ tướng New Zealand Jacinda Ardern từng đưa cô con gái Neve khi đó chỉ mới ba tháng tuổi đến một cuộc họp của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc hồi năm 2018. Sự kiện đưa bà trở thành nữ lãnh đạo đầu tiên tham dự sự kiện cùng con sơ sinh. Trong khi bà phát biểu, phu quân Clarke Gayford ngồi phía dưới hội trường bế con. Sau đó, ông hài hước chia sẻ rằng mình ước có thể ghi lại vẻ mặt ngạc nhiên của một phái đoàn Nhật Bản khi bước vào phòng và thấy ông đang thay tã cho em bé.

Những trường hợp này phản ánh một cách nhìn khác về quyền lực, nơi việc làm lãnh đạo không đồng nghĩa với việc tách rời hoàn toàn đời sống cá nhân.

Cuộc tranh luận quanh kỳ nghỉ thai sản của bà Kawata không chỉ dừng lại ở một câu chuyện cá nhân. Nó phản ánh cách xã hội nhìn nhận lại vai trò của người lãnh đạo, trong bối cảnh những tiêu chuẩn về sự hiện diện và trách nhiệm đang dần thay đổi. Từ đó, vấn đề không chỉ nằm ở việc mở rộng cơ hội để phụ nữ bước vào chính trường mà còn ở việc điều chỉnh cách vận hành của hệ thống để họ có thể gắn bó lâu dài với công việc.