Tháng 1/2025, khi những cặp đôi đồng tính đầu tiên chính thức đăng ký kết hôn tại Thái Lan, truyền thông quốc tế gọi đó là một bước ngoặt trong tiến trình công nhận hôn nhân đồng giới. Những bức ảnh các cặp đôi nắm tay nhau trước cơ quan đăng ký kết hôn xuất hiện trên báo chí và mạng xã hội. Những lá cờ lục sắc phủ kín các tuyến phố ở Bangkok. Giữa những cái ôm, những lời chúc mừng và các cuộc đăng ký kết hôn đầu tiên, người ta cũng bắt đầu nói nhiều hơn về một chặng đường khác phía trước, khi các cặp đôi ấy xây dựng gia đình và nuôi dạy con cái.

Trong nhiều thập niên, các cuộc tranh luận về cộng đồng LGBT thường là ai có quyền kết hôn, ai được pháp luật công nhận, ai được phân chia tài sản, bảo hiểm hay quyền thừa kế. Nhưng khi ngày càng nhiều quốc gia trả lời câu hỏi đó bằng những thay đổi pháp lý cụ thể, một câu hỏi khác cũng dần xuất hiện: những đứa trẻ đang lớn lên trong các gia đình ấy sẽ được nhìn nhận như thế nào?

Sự chuyển dịch này diễn ra gần như song song với những thay đổi pháp lý trên thế giới. Hiện nay, khoảng 40 quốc gia và vùng lãnh thổ đã công nhận hôn nhân đồng giới. Tại nhiều nơi, việc công nhận hôn nhân đi kèm với quyền nhận con nuôi, quyền tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ sinh sản và quyền được xác lập tư cách cha mẹ trước pháp luật. Cùng với những thay đổi đó là một cuộc đối thoại rộng lớn hơn về gia đình, về việc nuôi dạy con cái và về cách các xã hội thích nghi với những thực tế mới của đời sống đương đại.

Và chính từ đây, câu chuyện về những đứa trẻ bắt đầu.

Định nghĩa một gia đình

Trong nhiều hình dung quen thuộc, gia đình thường được khắc họa như một mái nhà với cha mẹ và con cái. Hình ảnh ấy xuất hiện trong sách giáo khoa, trên màn ảnh, trong quảng cáo và trong nhiều khuôn mẫu văn hóa về đời sống gia đình. Theo thời gian, mô hình này cũng trở thành điểm tham chiếu cho các quy định liên quan đến thừa kế, quyền nuôi con, y tế, giáo dục hay phúc lợi xã hội.

Nhưng xã hội hiếm khi đứng yên đủ lâu để những khái niệm quen thuộc giữ nguyên hình hài. Ngày nay, một đứa trẻ có thể lớn lên trong gia đình đơn thân, gia đình tái hôn hay gia đình đa văn hóa. Tại một số quốc gia, các em cũng có thể lớn lên cùng hai người mẹ hoặc hai người cha.

Những thay đổi về nhân khẩu học, công nghệ sinh sản, sự dịch chuyển của con người và các quan niệm mới về hôn nhân đang mở rộng cách xã hội hình dung về gia đình trong thế kỷ 21. Khi những hình thái gia đình ấy ngày càng hiện diện rõ nét hơn trong đời sống, một câu hỏi cũng dần xuất hiện: điều gì thực sự tạo nên một gia đình?

Có lẽ mỗi thời đại đều đưa ra một câu trả lời khác nhau. Nhưng khi những hình thái gia đình ngày càng đa dạng, cuộc tranh luận cũng dần chuyển từ việc ai tạo nên một gia đình sang câu hỏi điều gì thực sự cần thiết để một đứa trẻ lớn lên?

Một đứa trẻ cần gì để lớn lên?

Trong nhiều năm, một trong những câu hỏi trung tâm của các cuộc tranh luận về hôn nhân đồng giới là liệu trẻ em lớn lên cùng hai người cha hoặc hai người mẹ có phát triển khác biệt so với những đứa trẻ khác hay không.

Ngày nay, phần lớn các nghiên cứu quốc tế về gia đình và trẻ em tập trung nhiều hơn vào những yếu tố như chất lượng chăm sóc, mức độ ổn định của môi trường sống, điều kiện kinh tế và sự gắn bó giữa trẻ với người chăm sóc. Sự chuyển dịch trong cách nhìn nhận này có thể được lý giải phần nào từ ảnh hưởng của thuyết gắn bó (attachment theory) do nhà tâm thần học John Bowlby khởi xướng từ giữa thế kỷ XX. Ông Bowlby cho rằng yếu tố có ý nghĩa nền tảng đối với sự phát triển của trẻ nằm ở khả năng hình thành một mối gắn bó an toàn với người chăm sóc ổn định.

Sự thay đổi trong cách nhìn nhận ấy cũng dần phản ánh vào chính sách. Khi một đứa trẻ lớn lên cùng hai người cha hoặc hai người mẹ trong suốt nhiều năm, những câu hỏi được đặt ra thường không còn nằm ở cấu trúc của gia đình mà ở những vấn đề rất đời thường. Ai có quyền ký giấy nhập viện cho đứa trẻ? Ai có quyền đưa ra các quyết định y tế? Ai là người giám hộ hợp pháp nếu một biến cố xảy ra? Nếu gia đình chuyển sang một quốc gia khác, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái có tiếp tục được công nhận hay không?

Những câu hỏi ấy cho thấy trọng tâm của cuộc thảo luận đang dần dịch chuyển. Bên cạnh hôn nhân hay quyền của người trưởng thành là những vấn đề liên quan trực tiếp đến trải nghiệm sống, sự an toàn và cảm giác thuộc về của trẻ em. Theo thời gian, hình ảnh của trẻ em cũng trở thành một phần ngày càng rõ nét trong các cuộc đối thoại về gia đình ở thế kỷ 21.

Đọc thêm: Ngày Quốc tế Gia đình 15/5: Hành trình thấu hiểu những gia đình “phi truyền thống”

Việt Nam trong bức tranh toàn cầu

Song song với những thay đổi tại nhiều nơi trên thế giới, các cuộc thảo luận về cộng đồng LGBT cũng ngày càng hiện diện rõ nét hơn trong đời sống xã hội Việt Nam, từ truyền thông, đời sống văn hóa cho tới các cuộc trao đổi chính sách. Những đám cưới đồng giới không còn là hình ảnh xa lạ đối với công chúng.

Dù chưa công nhận hôn nhân đồng giới, Việt Nam đã có những thay đổi đáng kể trong cách tiếp cận các vấn đề liên quan đến xu hướng tính dục và bản dạng giới trong hơn một thập niên qua. Từ năm 2015, Việt Nam đã bỏ quy định cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính. Các cặp đôi đồng giới có thể tổ chức lễ cưới và chung sống cùng nhau mà không bị xử phạt. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành vẫn chưa công nhận hôn nhân đồng giới. Điều đó đồng nghĩa với việc nhiều quyền và nghĩa vụ pháp lý gắn với quan hệ hôn nhân chưa được áp dụng đối với các cặp đôi cùng giới. Vào năm 2022, Bộ Y tế ban hành văn bản khẳng định đồng tính không phải là bệnh, không thể và không cần chữa trị, đồng thời yêu cầu các cơ sở y tế không thực hiện các biện pháp can thiệp nhằm thay đổi xu hướng tính dục của một người.

Trong những năm gần đây, các cuộc thảo luận cũng dần mở rộng sang những vấn đề liên quan đến gia đình và con cái. Trong phiên thảo luận về dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) hồi tháng 4/2026, đại biểu Quốc hội Dương Minh Ánh đề cập đến việc hệ thống pháp luật hiện chưa có quy định ghi nhận đầy đủ thông tin cha mẹ trên giấy khai sinh đối với các trẻ em đang lớn lên trong các gia đình có cha mẹ là người đồng tính.

Đây cũng là một ví dụ cho thấy đời sống xã hội đang thay đổi nhanh hơn khả năng thích ứng của một số khuôn khổ pháp lý hiện hành. Trong một số trường hợp, việc xác định tư cách cha mẹ, quyền giám hộ hay các thủ tục hành chính liên quan đến trẻ em vẫn có thể đặt ra những câu hỏi pháp lý chưa có câu trả lời thống nhất. Và cũng chính trong khoảng chuyển tiếp ấy là câu chuyện của những đứa trẻ.

Trong đời sống thường ngày, các em cũng lớn lên trong những mối quan hệ chăm sóc và gắn bó như nhiều đứa trẻ khác. Nhưng ở những thời điểm quan trọng, từ việc nhập học, tiếp cận dịch vụ y tế cho tới các vấn đề liên quan đến quyền nuôi dưỡng hay thừa kế, câu hỏi về tư cách pháp lý của gia đình lại có thể xuất hiện.

Sau cùng, câu chuyện này không chỉ liên quan đến cộng đồng LGBT. Nó đặt ra những câu hỏi rộng lớn hơn về gia đình, sự thuộc về và cách pháp luật phản ánh những thay đổi của đời sống xã hội. Và ở trung tâm của những thay đổi ấy là những đứa trẻ đang lớn lên trong các gia đình đó.