Vào ngày 4 tháng 9, triển lãm “Weaving a Day, Mourning a Life” đã khai mạc tại New York, trong khuôn khổ của tổ chức apexart. Giám tuyển Dala Nguyễn đem đến cho không gian trưng bày một câu chuyện rất riêng tư của người phụ nữ dân tộc Nùng An ở làng Phúc Sen, thuộc tỉnh Cao Bằng.

Không đặt nặng sự hoài niệm hay tiếc thương trước một truyền thống có thể đang dần mai một, Weaving a Day, Mourning a Life đưa người xem đến gần hơn với một dạng trí tuệ được lưu giữ trong thực hành dệt. Khi thời gian được đong đếm qua sự tích lũy chậm rãi của ý nghĩa, qua từng sợi chỉ, từng ngày trong suốt một đời người.

Người Nùng An có quan niệm rằng con trai trước khi hỏi vợ mà chưa biết cách rèn thì không xứng đáng là trụ cột gia đình, cũng như người con gái trước khi đi lấy chồng phải biết dệt vải, nhuộm chàm nếu không thì sẽ bị coi là lười nhác. Thế nên, hầu hết phụ nữ Nùng An đều tự trồng bông, dệt vải, nhuộm chàm để may mặc trong gia đình. Tài nghệ dệt vải cũng là một chuẩn mực để người Nùng An đánh giá sự khéo léo, đảm đang, tinh tế của người phụ nữ. Vì vậy, ngay từ khi còn nhỏ, con gái Nùng An cũng được các bà, các mẹ dạy bảo chu đáo kĩ thuật dệt vải, nhuộm chàm như là “đạo làm vợ” cho tương lai.

Dala Nguyễn là một giám tuyển và nhà nghiên cứu nghệ thuật người Mường, hiện sinh sống và học tập tại Anh.

Với lĩnh vực chuyên về minh họa và kể chuyện, thực hành nghệ thuật của Dala tập trung và việc cải biên những điều bình dị thành một câu chuyện mới mẻ hơn, nhưng vẫn thừa hưởng và không phá đi vẻ đẹp nguyên bản của nó.

Trong một lần đi khảo sát tại làng Phúc Sen thuộc tỉnh Cao Bằng, Dala Nguyễn để ý đến hai tấm vải trắng rất to được treo trong nhà. Chúng được những người phụ nữ chuẩn bị để may đo cho tang phục của chính bản thân họ và những người trong gia đình, rồi họ sẽ mặc chúng vào ngày tang lễ, sau đó chúng sẽ được nhuộm chàm làm mới để trở thành trang phục thường ngày.

“Dệt một ngày, khóc một đời”

Bà Nhung và con dâu là chị So đều bắt đầu dệt vải từ năm 16 tuổi, họ đều đặn làm vậy mỗi ngày khi thức dậy. Ở tuổi 71, bà Nhung đã may được 4 bộ tang phục cho bản thân, 4 bộ cho chồng, 4 bộ cho con trai, 2 bộ cho con dâu, 2 bộ cho con gái, 2 bộ cho con rể và 2 bộ cho cháu ruột. Trong khi đó chị So, ở tuổi 51, vẫn chưa thể hoàn thành một bộ tang phục nào. Nguyên nhân là vì chị So phải quán xuyến nhiều công việc gia đình và đồng áng, dẫn đến chị không thể quản lý được thời gian rảnh để may chúng.

Cùng bắt đầu từ một độ tuổi, triển lãm “Weaving a Day, Mourning a Life” mở rộng từ sự đối lập về đời sống giữa mẹ chồng con dâu cho đến những vai trò vô hình của người phụ nữ lao động trong gia đình.

Đây không chỉ là một câu chuyện về nghề dệt, mà còn về tri thức được truyền qua đôi tay và các hành động lặp đi lặp lại. Triển lãm muốn đưa câu chuyện dường như rất riêng tư ở ngôi làng Phúc Sen chuyển dịch vào một không gian nghệ thuật quốc tế, mà không bị tách khỏi con người và cộng đồng đã tạo nên chúng.

Vượt qua 747 đề án nộp về, triển lãm của Dala Nguyễn được bầu chọn từ những giám khảo đến từ khắp nơi trên thế giới trực thuộc apexart - một tổ chức giáo dục nghệ thuật, đóng vai trò giúp đỡ các nhà giám tuyển và nghệ sĩ sáng tạo trong hơn 30 năm qua.

Đề án của Dala đáp ứng nhu cầu thiết yếu về cách trình bày truyền thống dân tộc cụ thể mà không cường điệu hóa chúng. Thay vào đó, ý tưởng triển lãm truyền tải triết lý sâu sắc đó vào bối cảnh nghệ thuật đương đại. Nó thể hiện cách thức nghi lễ, thời gian và ký ức có thể được dệt vào cấu trúc vật chất của sự tồn tại, mang đến một sự suy ngẫm sâu sắc về vòng tuần hoàn của sự sống và cái chết.

Bằng việc trình bày ba cách diễn giải nghệ thuật độc lập, triển lãm đưa ra một góc nhìn đa chiều về chủ đề. Theo quan điểm của mình, Dala nghĩ việc mang đến triển lãm đến New York không phải là để trưng bày đến một nền văn hóa xa lạ, mà anh muốn tạo điều kiện cho những khán giả nước ngoài được gặp những con người cụ thể qua tấm vải, quần áo, hình ảnh, âm thanh và nhịp sống.

Trung tâm của không gian là tác phẩm sắp đặt của Trà My Phan, “Từ Đời Sống Đến Đời Sống” kể về vòng đời từ cây bông trở thành một chiếc áo nhuộm chàm. Quá trình đi từ cây bông thô đến cành bông rồi thành các sợi rồi may thành các tấm vải trắng lớn trước khi nhuộm chàm.

Thành phẩm cuối cùng là hai bộ tang phục của người nam và người nữ mà đội ngũ đã xin mượn từ người Nùng An, riêng bộ của người nam đã tồn tại được 100 năm nhờ vào kĩ thuật nhuộm chàm lành nghề.

Hai bộ đồ được mặc bởi ma-nơ-canh như một lời nhắc nhở lặng lẽ về những cơ thể vắng mặt, con người vẫn tiếp tục hiện diện thông qua các chất liệu mà họ từng chuẩn bị.

“Phom dáng trang phục có thể giống nhau, nhưng người phụ nữ có thể thêm thắt những họa tiết riêng của họ vào phần bên trong áo, phần cuống áo hoặc là phần nếp gấp trên khăn đội đỉnh đầu. Họ vẫn sẽ thể hiện được tính nữ của mình trong cách họ dệt hằng ngày, vì họ cho rằng vào cái ngày mình đi gặp tổ tiên phải là ngày mà họ mặc đẹp nhất. Những họa tiết được thêu trên vải cũng đậm tính cá nhân của một người, họ có thể thêu ngôi sao hoặc trái lê”.

Mặt khác, quan niệm của người Nùng nói chung thì họ rất trân trọng tính thủ công, đặc biệt là trong nghi thức tang lễ, ví dụ như người Nùng Dín cũng có loại tranh cắt giấy Chàng Slaw. Dala kể rằng khi thực hiện phần phim tài liệu, nhóm có xin mượn một bộ quần áo để làm triển lãm nhưng không nhận được sự đồng ý. Vì những người phụ nữ rất trân quý các bộ trang phục này, và chúng không được làm ra để kinh doanh hay sản xuất số lượng lớn.

Ảnh: Triệu Vân (Trung Duc Nguyen).

Nghệ thuật vị “nhật sinh”

Vì tên của triển lãm “dệt một ngày, thương một đời”, nên nhiều người sẽ nghĩ đến một lễ tang. Nhưng bộ ảnh chụp của Triệu Vân không ghi lại khung cảnh buồn bã như vậy, thay vào đó là khung cảnh dệt cửi hàng ngày của bà Nhung và chị So. Hai người sẽ cùng nhau se sợi, dệt vải - những công việc khép kín hàng ngày mà họ đều trải qua.

Việc ghi lại công việc hàng ngày của hai người phụ nữ cũng thể hiện một quan điểm sống của Dala rằng: “Cuộc sống của chúng ta về cơ bản không phải ngày nào cũng rực rỡ. Tất cả đều là ngày bình thường rồi khép lại, thì tại sao mình không một lần tôn vinh những ngày bình thường này? Để cho người ta biết được là từ những ngày này, bà Nhung dệt được 20 bộ quần áo từ năm 16 tuổi đến năm 71 tuổi. Bà ấy không bao giờ suy nghĩ là hôm nay phải xong một hay là hai bộ, vì chẳng có deadline nào cả. Việc hi sinh của người phụ nữ thể hiện một phần, nhưng mà cũng thể hiện phần khác là họ cũng rất yêu bản thân mình mỗi ngày”.

Trong khi đó hai bộ phim ngắn của Chu Thieu và Minh Sang Chu, “Song Hành” với tổng thời lượng 7 phút, ghi lại quá trình làm việc của bà Nhung và chị So, xen kẽ giữa tiếng khung cửi là lời chia sẻ của hai người phụ nữ. Không có câu chuyện về con người hay câu chuyện về vật liệu nào được đặt làm trung tâm, mỗi bên đều phụ thuộc vào bên kia, cũng như vải phụ thuộc vào cả sợi vải lẫn đôi bàn tay người biến đổi nó.

Cuối cùng là tác phẩm “Âm Thanh Của Khung Dệt” được Minh Sang Chu dành một ngày để ghi âm hiện trường tại khung cảnh ở làng Phúc Sen, bao gồm tiếng khung dệt, tiếng bước chân, tiếng chim hót và không gian sinh hoạt gia đình. Âm thanh nền được sử dụng như một kiến trúc vô hình xây dựng lên không gian kết nối toàn bộ tác phẩm để du khách có thể đắm chìm khi vừa bước chân vào.

Khi tiếp cận với chủ đề về người dân tộc thiểu số, sẽ luôn có câu hỏi về việc tiếp cận thế nào để không dính mác chiếm dụng, một vấn đề mà nhiều sản phẩm truyền thông hiện nay gặp phải khi họ vay mượn từ một nền văn hóa mà họ không thuộc về. Mặc dù Dala cũng thuộc cộng đồng người dân tộc thiểu số, nhưng để triển lãm diễn ra, anh vẫn cần sự kiểm chứng từ người Nùng An và sẵn sàng thay đổi khi cần thiết.

Trong trường hợp mà những người thuộc cộng đồng cảm thấy sản phẩm đó đã vượt qua ý nghĩa gốc, thì những gì người sáng tạo cần làm là lắng nghe và sửa đổi, thay vì dùng thiện chí của mình để phản ứng lại

Cũng từ suy nghĩ trên, nhóm của Dala đã bắt đầu từ những con người cụ thể là bà Nhung và chị So, thay vì sử dụng hình ảnh ẩn danh đại diện cho một cộng đồng. Khi đưa ra quốc tế, họ được xuất hiện bằng chính giọng kể chuyện của họ dựa trên nhịp điệu được nhóm thiết kế sẵn như người xem thấy trong bộ phim ngắn.

New York là một thành phố của nhóm người từ khắp nơi trên thế giới. Số đông khán giả đều hỏi Dala về việc ai sẽ tiếp nối truyền thống này, ai là người khởi nguồn cho phong tục, hay là việc chị So không hoàn thành kịp các bộ quần áo có gặp chuyện gì không. Những bộ trang phục chưa hoàn thành của Chị So không phải là biểu hiện của sự thất bại, chị ấy vẫn còn thời gian để hoàn thành chúng. Bức tranh lớn hơn về quá trình của chị So là ghi chép chân thực về cuộc sống của người phụ nữ hiện đại nói chung, mà trong đó nhiều trách nhiệm của họ phải cạnh tranh nhau để giành lấy cùng một quỹ thời gian.

Dệt sẵn một tấm áo cho ngày xa

Không có nguồn gốc cụ thể nào được ghi lại về phong tục này, nhưng nó vẫn luôn được dặn dò với nghề dệt của những người phụ nữ Nùng An qua nhiều đời. Có một nghiên cứu về tang lễ của người Nùng mô tả rằng cái chết là trở về cõi tiên, các nghi lễ có nhiệm vụ dẫn đường cho họ về với tổ tiên.

Việc chuẩn bị cho cái chết trong văn hóa Nùng An có thể được nhìn từ ba lớp ý nghĩa.

Trước hết là lớp nghĩa tâm linh: những tấm áo được chuẩn bị như hành trang để người đã khuất bước sang thế giới bên kia trong một hình hài đầy đủ, sẵn sàng trở về với tổ tiên. Kế đến là lớp nghĩa thực tế. Bởi mỗi tấm áo đều được dệt thủ công và cần nhiều thời gian để hoàn thành, việc chuẩn bị từ trước giúp người sống không rơi vào thế bị động trước một cuộc chia xa vốn không thể đoán định. Sau cùng là lớp nghĩa tình cảm và trách nhiệm: người lớn tuổi tự lo liệu cho hành trang của mình, để khi ngày ấy đến, sự ra đi không trở thành thêm một gánh nặng cho con cháu.

Cuối cùng, phong tục may đồ tang của người phụ nữ Nùng An cũng sẽ không biến mất sau một đêm. Nó chỉ đang dần thưa mỏng đi khi những điều kiện xã hội từng duy trì nó, đời sống gia đình, sự tiếp nối giữa các thế hệ và khoảng thời gian cần thiết cho công việc thủ công chậm rãi ngày càng không còn ổn định để duy trì.

1. Triển lãm “Weaving a Day, Mourning a Life” hiện đang diễn ra tại apexart, 291 Church Street, New York cho đến ngày 24 tháng 10.