Trong văn hoá Việt Nam, từ lâu đã tồn tại một quan niệm rất cũ về mái tóc xoăn xù, rằng đó là “tóc khổ”, là số phận truân chuyên, là nét gì “không thuận” cần phải uốn thành thẳng, duỗi cho mượt để đời được phẳng phiu hơn. Những câu nói đùa “con chó xù”, hay ánh mắt ái ngại dành cho những mái tóc tự nhiên hơi rối, đã khiến không biết bao nhiêu thế hệ phụ nữ sống trong cảm giác thiếu tự tin chỉ vì… cấu trúc tóc của mình.

Nhưng điều nhiều người không ngờ là, ngay cả phương Tây, nơi thường được mặc định là cởi mở hơn với khác biệt ngoại hình, cũng không hề dễ dàng với phụ nữ tóc xoăn. Những bà mẹ tóc xoăn, những cô con gái được thừa hưởng cấu trúc tóc xoăn, xù… đều từng đi qua những năm tháng không hề nhẹ nhàng. Ở các nền văn hoá khác nhau, mái tóc ấy vẫn luôn bị nhìn bằng một ánh mắt cảnh giác: Rối, thiếu gọn gàng, khó kiểm soát, thậm chí “kém sạch sẽ”.

Và vì thế, cuộc chiến với mái tóc xoăn không chỉ là chuyện nhan sắc. Đó là lịch sử thẩm mỹ, là những khuôn mẫu văn hoá, và là hành trình phụ nữ tự giành lại quyền được đẹp theo đúng bản chất tự nhiên của mình.

Khi tiếng máy duỗi tóc trở thành ký ức tập thể

Tại Việt Nam, câu chuyện này không lạ. Rất nhiều phụ nữ lớn lên cùng những buổi sáng gấp gáp với chiếc máy duỗi cắm điện, vài phút đứng trước gương ép từng lọn tóc cho thẳng thớm trước khi ra đường. Họ học cách tránh ẩm, tránh mưa, tránh “xù” như thể đó là rủi ro xã hội có thể ảnh hưởng đến cách người khác nhìn mình. Nhưng ở phương Tây, nơi ta vẫn tưởng mọi người đã quen với tóc xoăn như một điều tự nhiên, thực tế lại không khác là bao.

Trong một bài viết của Marie Claire (Pháp), câu chuyện của Lola và Constance, hai cô gái trẻ mang mái tóc xoăn tự nhiên, đã phác họa một sự thật ám ảnh nhiều thế hệ. Bài báo mở đầu bằng lời gợi nhớ tưởng chừng đơn giản: “Tôi đã thấy mẹ duỗi tóc suốt cả tuổi thơ của mình”.

Lớn lên cùng âm thanh máy sấy nóng rực mỗi sáng, mùi tóc cháy khét trong phòng tắm, và hình ảnh người mẹ kiên trì miết từng lọn tóc vàng để khiến chúng thẳng mượt như chuẩn mực mà xã hội kỳ vọng, Lola hiểu rằng mái tóc thẳng chính là “tấm hộ chiếu” giúp người phụ nữ bước ra khỏi nhà với vẻ ngoài được công nhận. Khi mẹ đề nghị duỗi tóc cho cô lần đầu tiên lúc mười tuổi, Lola cảm thấy như được cứu: "Cuối cùng mình cũng có thể giống những bạn tóc thẳng". Lời hứa sẽ duỗi tóc mỗi ngày theo mẹ đã trở thành thói quen suốt hai thập kỷ.

Constance thì sợ bước vào salon, bởi từng nhiều lần bị thợ làm tóc phán xét rằng mái tóc cô “khó làm”, “không đẹp”, “cần phải uốn hoặc duỗi lại”. Với cô, những ngày tóc thẳng là những ngày nhận được lời khen. Những ngày tóc xoăn là ký ức tự ti.

Chuẩn mực về vẻ đẹp, tưởng đã bị bỏ lại từ những năm 1990, 2000, hoá ra vẫn len lỏi trong từng gia đình, từng thế hệ.

Tại sao tóc xoăn lại phải “xin phép” để được tồn tại?

Có một điểm thú vị về mặt khoa học: Cấu trúc tóc không chỉ nằm ở gen đơn thuần. Nó còn là câu chuyện địa lý, dân tộc và giao thoa văn hoá.

Ở Việt Nam, những vùng cư dân Chăm hoặc khu vực tiếp xúc lâu dài với các dân tộc Đông Nam Á có tỷ lệ tóc xoăn tự nhiên cao hơn nhiều so với hình ảnh “tóc đen thẳng mượt” mà chúng ta vẫn nghĩ là chuẩn Việt. Thậm chí tóc của họ có độ xoăn gần với người Thái, người Philippines hay người Campuchia.

Nhưng vì thiếu thông tin và thiếu sự công nhận, trong nhiều thập kỷ, những mái tóc xoăn bị nhìn bằng một lăng kính méo mó: Rối, thiếu nề nếp, “không đẹp mắt” và “không hợp chuẩn”.

Hệ quả là hàng loạt phụ nữ lớn lên cùng một vòng lặp: Tránh chụp ảnh, giấu tóc dưới nón, bị bạn bè bắt nạt, bị thợ làm tóc từ chối hoặc miệt thị, duỗi tóc đến mức tổn thương da đầu… Mái tóc xoăn vô tình trở thành một gánh nặng, một bài toán phải giải mỗi sáng.

Sự trỗi dậy của cộng đồng curly hair

Chỉ khi mạng xã hội phát triển, làn sóng tóc xoăn mới bắt đầu được “giải cứu”. Hashtag #cheveuxbouclés, #curlyhair hay #curlycommunity bùng nổ trên TikTok với hàng trăm triệu lượt xem. Phụ nữ chia sẻ cách chăm sóc tóc xoăn đúng phương pháp, từ đó nhận ra mái tóc vốn bị coi là “khó bảo” thực ra chỉ là chưa từng được hiểu.

Ở Việt Nam, hàng loạt nhóm chăm sóc tóc xoăn mọc lên: Nơi hàng chục nghìn phụ nữ chia sẻ sản phẩm phù hợp, kỹ thuật dưỡng ẩm, sấy khuếch tán, thậm chí cả những câu chuyện chữa lành từ việc quay lại với mái tóc thật của mình.

Những salon tiên phong như Studio Anae tại Pháp không chỉ làm dịch vụ mà còn mở lớp hướng dẫn cho mẹ và con gái, giúp họ hiểu về cấu trúc tóc ngay từ khi con còn nhỏ. Điều này đồng nghĩa: những nỗi đau tuổi thơ như của Lola có thể dừng lại ở thế hệ cô.

Khi phụ nữ được quyền quyết định chuẩn đẹp cho chính mình

Không phải ai cũng có thể mạnh mẽ bước ra đường với mái tóc xoăn ngay lập tức. Với nhiều người, hành trình này diễn ra chậm rãi, đôi khi chỉ diễn ra trong những khoảnh khắc rất riêng tư.

Lola chỉ để tóc xoăn khi đi du lịch, ở một nơi không ai biết cô. Constance đôi khi để tóc khô tự nhiên ở nhà, nhìn mình trong gương rất lâu rồi… lại duỗi trước khi bước ra khỏi cửa. Giữa lý trí và nỗi sợ, giữa hiểu biết và ký ức, luôn có một khoảng trống cần thời gian để lấp đầy. Để yêu một vẻ đẹp từng bị phủ định không phải là quá trình một ngày. Nhưng từng bước nhỏ ấy cũng là một dạng tự do.

Thế hệ phụ nữ hôm nay đã khác

Họ có thông tin để hiểu nguồn gốc của mái tóc mình. Họ có cộng đồng để tìm sự đồng cảm và kiến thức. Và quan trọng nhất, họ có quyền đặt lại câu hỏi: Ai là người quyết định điều gì là đẹp?

Mái tóc xoăn, vì thế, không còn là “khuyết điểm”. Nó là bản sắc. Là lịch sử. Là dấu vết của di truyền và vùng đất. Là một phần chân thật của người phụ nữ, dù từng bị phủ nhận hay bị duỗi thẳng bằng những chiếc máy duỗi nóng 250 độ.

Khi một cô gái trẻ đứng trước gương và để mái tóc xoăn bung nở theo nhịp riêng, khoảnh khắc đó không chỉ là sự giải phóng cá nhân mà còn là lời tiễn biệt dành cho những chuẩn mực đã khiến biết bao thế hệ phụ nữ phải sống trái với chính mình.

Giờ đây, cô ấy đã hiểu phụ nữ không còn phải chạy theo chuẩn, mà là người định nghĩa chuẩn. Vẻ đẹp không còn là sự đồng nhất mà là sự tự chủ. Mái tóc, dù xoăn, thẳng hay xù, không còn đại diện cho “sướng - khổ”, mà chỉ đơn giản là một lựa chọn tự do.

Dịch và tái biên soạn: Hạnh Nguyên