Thông qua các nghiên cứu tại Singapore Art Museum, tính nữ quyền mà Sanpitak hướng đến mang những khác biệt về mặt tư tưởng so với làn sóng nữ quyền thịnh hành ở Tây phương. Bà nói không với sự tranh đấu hay đối đầu một cách mâu thuẫn. Tức là con đường tiếp cận nữ quyền phương Tây dấy lên từ những năm 1970-1980 vốn dùng yếu tố chính trị gay gắt để khiêu khích nam giới.

Sinh ra và lớn lên ở Thái Lan, một quốc gia Phật giáo vốn xem trọng sự bình hòa và từ bi, Pinaree Sanpitak nhìn nhận cơ thể phụ nữ ở góc độ hết sức thiêng liêng với thiên chức nuôi dưỡng được thể hiện ẩn dụ qua bộ ngực.

Từ quan sát nhạy cảm, bà cho rằng có một sự liên hệ giữa hình dạng bầu ngực phụ nữ và các công trình kiến trúc hình vòm thiêng của Phật giáo, còn gọi là bảo tháp (stupas). Cũng giống như cách các tín đồ Phật giáo thường đi quanh bảo tháp, hay còn gọi là nhiễu tháp để bày tỏ lòng thánh kính, xem Bảo tháp/Đức Phật là trung tâm của sự tôn kính; thì Pinaree Sanpitak cũng coi bầu ngực phụ nữ như một “trung tâm” đánh dấu tính nữ thánh thiêng và mạnh mẽ nhất.

Series “Bảo tháp Ngực”: Hình ảnh trần thế có khởi nguồn thánh thiêng

Có thể nói, “Bảo tháp Ngực” là biểu tượng cốt lõi và có tính nhận diện cao nhất trong sự nghiệp của Pinaree Sanpitak. Series bắt đầu từ giữa thập niên 1990, sau khi nữ nghệ sĩ kinh qua trải nghiệm làm mẹ và cho con bú. Thiên chức làm mẹ đã cho bà một khoảng thời gian trầm lắng đủ lâu, để thực sự đắm chìm vào tình huống vừa quen thuộc vừa lạ lẫm ấy. Bằng sự nhạy cảm tinh tế của một người phụ nữ và sự quan sát khéo léo và “khoa học” của một nghệ sĩ, tâm trí Pinaree Sanpitak bắt đầu dấn thân vào một cuộc khám phá và thực nghiệm không ngừng nghỉ. Thật thế, “Bảo tháp Ngực” không dừng lại ở một ý niệm đơn lẻ, mà là sự dung hợp đa tầng giữa yếu tố nhân thế và tâm linh; giữa trải nghiệm cá nhân và giá trị phổ quát.

Suốt hơn 20 năm qua, Pinaree Sanpitak đã liên tục tái định nghĩa cái nhìn công chúng đối với bộ ngực nữ giới. Theo bà, ngực “không nên” là đối tượng bị tình dục hóa như dưới cái nhìn của nam giới, mà thực sự mang trong mình vẻ đẹp thuần khiết và thanh cao. Vũ trụ vốn dĩ kiến tạo tất cả mọi thứ từ đặc tính của Ngài, và bà tin rằng bộ ngực phụ nữ cũng vậy. Chỉ là con người trao cho nó cái nhìn đầy tính nhục dục.

Từ trải nghiệm làm mẹ, Pinaree Sanpitak nhận ra cơ thể bà nói chung và bộ ngực nói riêng là “bình chứa” của sự sống và lòng từ bi, khởi nguồn cho sự phát triển lành mạnh của đứa bé và những mối quan hệ xung quanh. Tương tự như hình ảnh Bảo tháp hay chiếc bát cúng (offering bowl) trong truyền thống Phật giáo, tất cả chứa đựng sự sẻ chia, khiêm nhường và kết nối. Cũng như vậy, bộ ngực (một biểu tượng tính nữ) không chỉ có chức năng sinh học mà đại diện cho tính nuôi dưỡng, chữa lành và bao dung.

Khác với văn hóa Tây phương, trong văn hóa Thái Lan và nhiều nước Á Đông, việc thảo luận về bộ ngực hay thân thể nữ từng là điều cấm kỵ hoặc bị “biến tướng” thành góc nhìn tính dục. Tuy nhiên, quan sát chuỗi tác phẩm “Bảo tháp Ngực” của Sanpitak, chúng ta thấy bà đã khôn ngoan khi lựa chọn một lối tiếp cận và sáng tạo vô cùng mềm mại nhưng cương quyết.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu của bà trong series này phải kể đến Breast Stupa Topiary. Theo đó, bà hợp tác với Thompson Farm để dựng lên những điêu khắc tháp ngực bằng bạc cỡ lớn ở làng Isan, Thái Lan, nơi nữ nghệ sĩ trải qua thời thơ ấu của mình. Tác phẩm được đặt trong không gian hết sức nên thơ, nhìn ra hồ nước bình yên giao thoa với núi non hùng vĩ. Dưới chân “Bảo tháp Ngực” là cỏ xanh thấp thoáng những sắc hoa hồng-vàng rực rỡ...

Những điêu khắc đồ sộ này đóng vai trò như “giàn leo” cho các loại cây như gấc, bầu, đậu bướm... từ đó phản ánh bản chất nuôi dưỡng của người phụ nữ và tình mẫu tử. Chưa kể, việc đặt tác phẩm vào một môi trường tự nhiên cũng là mục đích thông minh của Sanpitak khi bà mong muốn truyền tải thông điệp về tầm ảnh hưởng của người phụ nữ luôn có thể vượt ra ngoài bản thân và gia đình họ.

Một trong những tác phẩm quan trọng khác của bà trong series này là Breast Stupa Cookery Project. Bà đã tạo ra những đồ dùng nhà bếp bằng gốm sứ có hình dạng tháp ngực, và tổ chức các bữa tối cho khán giả tại không gian trưng bày này. Tại đây, bà cũng mời và khuyến khích các đầu bếp, thợ làm bánh kẹo và nghệ nhân thủy tinh, gốm sứ và pha chế đến tham dự và chia sẻ câu chuyện của họ với mọi người.

Tác phẩm Breast Stupa Cookery Project phản ánh vai trò của người nữ thường chỉ giới hạn ở nhà bếp, một trải nghiệm phức tạp nhưng lại bị “miệt thị”. Qua nhiều thế hệ, nhà bếp bị coi là “không gian gian cầm” phụ nữ, khi mà vai trò của họ bị thu hẹp và khiến họ không dễ dàng bứt phá. Tuy nhiên, Breast Stupa Cookery Project chứng minh phụ nữ đã tận dụng sự hạn chế này thành nơi thúc đẩy tính nữ lẫn khả năng chia sẻ của họ. Thật vậy, nhà bếp hay bàn ăn vốn là nơi mà tình chị em giữa những người phụ nữ thăng hoa, dẫu họ không cùng quan hệ huyết thống. Họ có thể mở lòng nói ra bất cứ điều gì mà không sợ bị phán xét.

Các tác phẩm trong series này của bà nổi bật với vẻ đẹp tối giản, trừu tượng nhưng mang trong mình nội hàm sâu sắc. Tính chất tĩnh lặng là trạng thái mà người thưởng lãm có thể dễ dàng cảm nhận. Họ có thể mân mê tác phẩm trong tay, và một số cảm nghiệm mơ hồ dấy lên, để lại cho họ nhiều ý niệm khác biệt về tính nữ nói chung và bộ ngực nói riêng.

Cách nhìn của họ thay đổi, và thay đổi theo một chiều hướng thuần tịnh và sâu lắng hơn rất nhiều. Điều này có một ảnh hưởng rất lớn, bởi chúng ta đang sống trong một thế giới quá nhanh và vội vã, quan niệm của con người về mọi thứ, vì thế, có thể trở nên sáo rỗng hoặc nông cạn. Nhưng Pinaree Sanpitak đã khiến cho tất cả chúng ta biết chậm lại, quay vào bên trong, biết thay đổi những ý niệm hãy còn chưa thực sự phù hợp.

Đa dạng tiếp cận lẫn chất liệu

Một trong những đặc điểm nổi bật làm nên thành công của Pinaree Sanpitak là cảm-quan hết sức sâu sắc, vì thế mà nội hàm tác phẩm của bà thường mang tính ẩn dụ từ cái nhìn đầu tiên. Bà nổi tiếng với sự thực hành nghệ thuật mang tính liên ngành. Sự phong phú về chất liệu và phương thức biểu đạt đóng vai trò như thông điệp “đa tầng” về tính nữ, sự sinh tồn và trạng thái tâm trí.

Chẳng hạn, với Womanly Bodies (1998) và Confident Bodies (1996-1997), bà đã thực hiện các bộ tác phẩm điêu khắc treo/sắp đặt với chất liệu xơ giấy dâu, mây và day. Các khối điêu khắc hữu cơ thuôn dài, rỗng ruột, rủ xuống giữa không gian như một ẩn dụ cho sự mềm mại, uyển chuyển và kiên cường của phụ nữ. Qua đây, bà muốn người thưởng lãm hình dung về sự dễ tổn thương nhưng lại tràn đầy sức sống của cơ thể nữ.

Ngoài ra, ta hãy chiêm nghiệm về Noon-Nom (2001-2002) bao gồm hàng trăm chiếc gối ôm mềm mại hình gối/ngực xếp tràn lên sàn; hay Temporary Insanity (2004) gồm các khối điêu khắc chất liệu vải bông có gắn cảm biến chuyển động và thanh âm, rung lắc nhẹ khi người xem bước tới gần. Ở đây, nữ nghệ sĩ mời gọi công chúng chạm, ôm, tựa vào để mường tượng về cảm giác an nhiên và nhớ lại trải nghiệm mẫu tử thánh thiêng. Người ta dễ dàng vứt bỏ những tạp niệm khi bước vào không gian này. Họ có thể cảm nhận mọi thứ như nó đang là một cách dễ dàng hơn, thông qua sự tương tác với tác phẩm một cách tự nhiên và rộng lòng nhất có thể.

Cecilia Alemani (Giám đốc Nghệ thuật Venice Biennale 2022) đã chọn tác phẩm của Sanpitak để sắp đặt vào sự kiện nghệ thuật danh giá này và khặng định rằng tính nhạy cảm, huyền ảo của chúng không chỉ là yếu tố thị giác mà còn cắm rễ sâu vào lòng người sự tự vấn về thân thể. Phom dáng “bảo tháp” đại diện cho sự trung chuyển giữa thực thể vật lý và tâm linh, nơi mà năng lượng tự do được nuôi dưỡng.

Nỗ lực bền bỉ lẫn sự sáng tạo bậc thầy của Sanpitak về đề tài tính nữ đã giúp không ít tác phẩm của bà nằm tronng bộ sưu tập vĩnh viễn của hơn 30 viện nghệ thuật và bảo tàng hàng đầu thế giới, bao gồm MoMA (Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại New York), LACMA (Los Angeles County Museum of Art), Hirshhorn Museum and Sculpture Garden, Asian Art Museum (San Francisco), Phillips Collection, Fukuoka Asian Art Museum (Nhật Bản), Queensland Art Gallery | Gallery of Modern Art (Úc), Singapore Art Museum, M+ (Hong Kong).

Ảnh thumb: Maison Valentino, Galerie Lelong, New York

_________________

Về “Nếp Đông”

“Nếp Đông” là chuỗi bài phỏng vấn độc quyền và phân tích chuyên sâu của Marie Claire Vietnam, khắc họa chân dung các nghệ sĩ trong địa hạt điện ảnh và nghệ thuật đương đại