Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở góc độ di sản nhân loại
Hằng năm cứ đến mùng 10 tháng 3 Âm lịch, một cuộc hành hương quy mô lớn lại diễn ra trong đời sống tâm thức người Việt, dẫn lối hàng triệu con tim hướng về đất Tổ Phú Thọ, nơi khởi nguồn của nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc.
Được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã vượt xa khuôn khổ của một nghi lễ tâm linh để trở thành biểu tượng thiêng liêng cho khối đại đoàn kết dân tộc. Đây là di sản đầu tiên của Việt Nam được vinh danh ở loại hình tín ngưỡng, cũng là lần đầu tiên UNESCO công nhận một hình thức thờ Tổ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Trở lại thời khắc lịch sử ngày 6/12/2012, hồ sơ Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã thuyết phục hoàn toàn Hội đồng thẩm định khi đáp ứng trọn vẹn 5 tiêu chuẩn khắt khe theo Công ước 2003 của UNESCO:
- Phù hợp định nghĩa di sản phi vật thể: Di sản được chuyển giao qua các thế hệ và không ngừng được cộng đồng tái tạo.
- Tăng cường nhận thức: Việc ghi danh sẽ góp phần nhận diện rõ hơn tầm quan trọng của di sản văn hóa phi vật thể và thúc đẩy đối thoại giữa các nền văn hóa.
- Biện pháp bảo vệ: Có các phương án bảo tồn cụ thể để đảm bảo sự tồn tại bền vững của di sản.
- Sự tham gia của cộng đồng: Di sản được xây dựng dựa trên sự tự nguyện và đồng thuận cao nhất của cộng đồng chủ thể.
- Danh mục kiểm kê: Di sản đã được đưa vào danh sách kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Dựa trên bộ khung pháp lý trên, chúng ta có thể xác định một số giá trị cốt lõi tiêu biểu đưa tín ngưỡng này thành một di sản có tầm vóc toàn cầu.
Mô hình 'Quốc Tổ' duy nhất
Một trong những lý lẽ thuyết phục nhất trong hồ sơ trình UNESCO chính là tính độc bản của mô hình thờ tự này. Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu văn hóa hàng đầu, điểm đặc biệt nhất của người Việt nằm ở việc họ đã nâng tầm nghi thức thờ cúng tổ tiên từ phạm vi gia đình, dòng họ lên thành một tín ngưỡng chung của toàn dân tộc.
Trong khi thế giới phổ biến với việc thờ tổ theo huyết thống gia đình, người Việt đã tạo nên một bước nhảy vọt về tư tưởng khi gia đình hóa quốc gia với một “Quốc Tổ” duy nhất. Trong hệ thống này, Vua Hùng không chỉ là vị vua đầu tiên mà còn là “người cha chung” của mọi tầng lớp nhân dân. Bằng cách coi mọi người dân là “đồng bào” từ truyền thuyết “bọc trăm trứng”, tín ngưỡng này tạo nên một sợi dây liên kết bền chặt giữa 54 dân tộc anh em. Đây chính là mã gen văn hóa giúp Việt Nam giữ vững bản sắc và thống nhất suốt chiều dài lịch sử.
Sức sống nội sinh từ cộng đồng
UNESCO nhấn mạnh tiêu chí di sản phải được cộng đồng nuôi dưỡng. Với hơn 1.400 địa điểm thờ tự trong nước và hiện diện tại hơn 20 quốc gia có kiều bào sinh sống, tín ngưỡng Giỗ Tổ từ sớm đã là một di sản “động”, không ngừng lan tỏa và bồi đắp theo bước chân người Việt.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng hai lần về thăm Đền Hùng. Tại đây, ngày 19/9/1954, Người đã để lại lời huấn thị bất hủ: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”, nâng tầm đạo lý “uống nước nhớ nguồn” thành ý chí bảo vệ chủ quyền và sức mạnh đại đoàn kết. Chính niềm thành kính tự thân ấy đã thúc đẩy người dân tự nguyện gánh vác sứ mệnh bảo tồn, trùng tu đền miếu và truyền dạy nghi lễ qua bao đời mà không cần bất kỳ sự cưỡng ép hành chính nào.
Từ núi Nghĩa Lĩnh linh thiêng, chân hương đất Tổ đã theo dấu chân người Việt đi mở cõi về phương Nam, rồi vượt đại dương đến với những chân trời mới. Tại mỗi điểm dừng chân, việc lập đền thờ hay đơn giản là thắp một nén nhang hướng về nguồn cội vào ngày mùng 10 tháng 3 không chỉ là để xoa dịu nỗi nhớ quê hương, mà còn là một hành động khẳng định chủ quyền văn hóa. Đền Hùng cũng vì vậy không còn là một tọa độ địa lý cụ thể tại Phú Thọ, mà đã trở thành một tọa độ tinh thần có thể hiện diện ở bất cứ nơi đâu có nhịp đập của trái tim người Việt.
Sự giao thoa giữa lịch sử và truyền thuyết
Sức nặng của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không đơn thuần trú ngụ trong không gian tâm linh, mà còn được bảo chứng bởi sự tương hỗ giữa các bằng chứng khoa học và biểu tượng văn hóa. Những cuộc khai quật khảo cổ tại Phú Thọ và khu vực lân cận đã “đánh thức” nhiều tầng văn hóa thời đại kim khí, cung cấp nền tảng thực tế cho những câu chuyện truyền thuyết vốn tưởng chừng chỉ tồn tại trong tâm thức dân gian.
Trong đó, bằng chứng tiêu biểu nhất cho sự tồn tại của nhà nước Văn Lang sơ khai chính là di chỉ khảo cổ Phùng Nguyên (Lâm Thao, Phú Thọ) được phát hiện vào năm 1959. Với các tầng văn hóa có niên đại kéo dài từ 3.500 đến 4.000 năm, đây chính là lời khẳng định về sự tồn tại của một cộng đồng cư dân trù mật, có tổ chức xã hội chặt chẽ ngay tại trung tâm của đất Tổ từ buổi bình minh lịch sử.
Đặc biệt, khảo cổ học đã cung cấp những dữ liệu quan trọng về sự hiện diện của nền văn minh lúa nước - cốt lõi tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam qua hàng thiên niên kỷ. Việc tìm thấy dấu vết của gạo cháy, vỏ trấu và các công cụ nông nghiệp trong các địa tầng khảo cổ tại Phú Thọ khớp hoàn toàn với truyền thuyết Vua Hùng dạy dân cấy lúa hay câu chuyện về Bánh chưng, bánh giầy. Điều này khẳng định rằng người Việt cổ đã sớm định cư, xây dựng lối sống làng xã dựa trên nền tảng sản xuất nông nghiệp bền vững. Chính sự trùng khớp giữa hiện vật khai quật dưới lòng đất và lời kể trong dân gian đã biến Đền Hùng từ một địa danh tâm linh thành một di sản lịch sử không thể chối cãi.
Thông điệp nhân văn từ tiếng gọi ‘đồng bào’
Để được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, tiêu chí quan trọng nhất là di sản có giá trị nổi bật mang tính toàn cầu. Đối với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, di sản này đại diện cho tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, một đạo lý phổ quát về lòng biết ơn trên bình diện quốc gia.
Trong bối cảnh thế giới hiện đại dễ rạn nứt bởi xung đột sắc tộc, khái niệm “đồng bào” của người Việt là bài học quý giá về sự hòa hợp. Danh xưng ấy đóng vai trò là sợi dây thiêng liêng kết nối mọi người dân bất kể vùng miền hay địa vị xã hội. Khi một dân tộc cùng nhìn về một Tổ tiên, mọi mâu thuẫn đều nhường chỗ cho tinh thần bao dung và đoàn kết. Đây chính là điểm cốt lõi đưa tín ngưỡng này trở thành di sản của nhân loại, khích lệ các quốc gia khác trên thế giới về lòng biết ơn nguồn cội và sự tôn trọng đa dạng văn hóa.
