Xiêu lòng từ những phút đầu chạm mặt, nối dài trong những đêm say nồng tưởng như bất tận, tình yêu của Thập nhị thiếu từng khởi lên trong lòng Như Hoa ước vọng trăm năm song đôi êm ấm, rồi lại đẩy nàng vào tuyệt vọng vô biên, viết nên mối tình đớn đau sống mãi trên màn ảnh mang tựa đề 'Yên chi khâu'.

Giữa khu phố Tây rực rỡ sắc hoa, nồng nặc mùi tiền và huyên náo những thú chơi sang cả của người thượng lưu, Như Hoa là biểu tượng của sắc đẹp và dục vọng. Các bậc vương tôn công tử chẳng tiếc tiền lớn bao nàng, cho một cái đan tay, chạm cằm hay vuốt má. Với họ, gặp được nàng có khác chi dấu tích để ganh đua thứ bậc sành đời.

Vẫn thường tiếp khách bằng thái độ nhã nhặn cho tròn bổn phận kỹ nữ, nhưng Như Hoa thật tâm chẳng mấy mặn mà. Sống lâu trong chốn phù hoa bạc tình này, nàng hiểu thấu rằng, ánh mắt say mê, cử chỉ chiều chuộng của những gã khách làng chơi rồi cũng chỉ là thú vui trong chốc lát.

Mãi tới khi gặp được Thập nhị thiếu gia nhà họ Trần, Như Hoa mới lần đầu cảm được chân tình sâu nặng. Lần đầu chạm mặt đã tình ý động lòng, đồng điệu trong ý thơ, lời nhạc, đôi tình nhân cứ thế ngày đêm quấn quýt, dệt mộng trăm năm. Tiếc rằng, ước mộng gắn kết dài lâu khó vượt được ải gia môn khắc nghiệt.

53 năm đi qua, Như Hoa lúc này đã thành người thiên cổ. Thời gian thì chảy trôi mà nhung nhớ vẫn nặng lòng. Linh hồn của nàng tìm đường lên dương thế, đi tìm ý trung nhân. Bằng ấy năm rồi, chốn cũ thế nào, người xưa nơi đâu? Những câu hỏi cứ ngổn ngang mãi trong tâm trí, khiến giai nhân chưa thể chuyển kiếp siêu sinh.

Từ trang sách của nhà văn Lý Bích Hoa, Yên chi khâu trở thành một trong những tác phẩm bất hủ của dòng phim diễm tình Hong Kong, gần 40 năm qua đi vẫn để lại tiếng vọng khắc khoải. Năm 1987, do một số bất đồng nội bộ của hãng phim Gia Hòa, tác phẩm được phát hành tại thị trường Đài Loan trước, sau đó một năm mới ra rạp ở quê nhà Hương Cảng.

Tại Việt Nam, Yên chi khâu từng chiếu giới hạn tại một số rạp ở TP HCM vào thập niên 1990, trở thành cảm hứng cho MV Em một mình quen rồi của ca sĩ Dương Hoàng Yến. Giữa tháng 6 năm nay, phim một lần nữa tái xuất bằng định dạng phục chế 4K, trình chiếu thương mại ở các cụm rạp toàn quốc.

Ái tình ảo ảnh trong gương

Những ngày cưa cẩm Như Hoa, Thập nhị thiếu nhiều lần vung tiền lớn, mua quà xa hoa, bày biện cảnh tượng lộng lẫy để gây chú ý và lấy lòng nàng. Trong tiếng pháo nổ giòn, đôi câu đối buông nhẹ giữa khoảnh sân chung của Ỷ Hồng lâu, làm đám đông chẳng thể rời mắt.

Như mộng như huyễn nguyệt, nhược tức nhược li hoa

Ý tứ nôm na là: tựa giấc mộng, cũng tựa ánh trăng mờ ảo, như cánh hoa ngay trước mắt mà quá xa vời. Chơi chữ từ nghệ danh của nàng, Thập nhị thiếu khéo ca tụng dung nhan rực rỡ hơn người, kiều diễm như hoa, thanh khiết tựa nguyệt khiến chàng say đắm.

Nhưng có lẽ ngay từ lúc ấy, tác giả Lý Bích Hoa và đạo diễn Quan Cẩm Bằng đã khéo báo hiệu số phận của cuộc tình này. Một tình yêu đẹp, xiêu lòng từ lần đầu mắt chạm mắt, nồng nàn trong từng giây phút tay đan tay, má kề má, môi nựng môi, nhưng rốt cuộc vẫn hư hư thực thực, tưởng gần mà hóa xa, tưởng nắm trọn trong tay nhưng sau cùng lại một đời lỡ mất.

Những tháng ngày hạnh phúc song đôi, Thập nhị thiếu và Như Hoa quấn quýt chẳng rời, từ trường kỷ bên bàn trà nước đến chiếc giường lớn chỉ duy nhất chàng được nằm lên. Những góc máy chúc từ trên cao của nhà quay phim Huỳnh Trọng Tiêu gói trọn cảm giác gần gũi, tình tự, riêng tư của cặp tình nhân đang say trong men tình. Lối bắt cảnh qua gương được sử dụng liên tục, vừa làm nên dấu ấn thẩm mỹ đầy gợi cảm, vừa gửi gắm ẩn dụ cho ái tình ảo ảnh.

Thập nhị thiếu đối với Như Hoa, tình yêu không phải chưa từng hiện hữu, ái ân không phải dối lừa. Chỉ là, tình yêu ấy vẫn xếp sau tư duy vị kỷ và tình yêu chàng hướng về kịch nghệ, cũng chẳng đủ lớn lao, quyết liệt để chàng dang tay bảo vệ người thương trước những miệt thị đắng cay gia đình chàng gieo rắc. Mang cái tên Như Hoa, nàng danh kỹ được bao người mến mộ, mê đắm, nhưng sự nâng niu rốt cuộc chỉ là hữu hạn, bỏ lại thân phận mỏng manh, bị vùi dập như đóa hoa sau đêm mưa gió, cùng trái tim hồng nhan nát tan vì sự bội ước.

Xem Yên chi khâu, có ai là không xót xa, thương cảm cho Như Hoa hồng nhan bạc mệnh. Nhưng nhiều người có lẽ quên mất, câu chuyện này còn một giai nhân đáng thương không thua gì nàng. Ấy là Thục Hiền, cô em họ được đính ước cho Thập nhị thiếu. Cả phim, Thục Hiện được nhắc đến vài lần, nhưng chỉ xuất hiện một cảnh, khi theo Trần lão gia và Trần phu nhân đi xem hát, bắt gặp Thập nhị thiếu đóng vai lính lác làm nền. Nàng khoác tay mẹ chồng tương lai, cúi đầu e thẹn, không nói một lời, dù cho trước mặt là nam nhân mà nàng được sắp đặt để kết thành phu thê.

Qua lời con trai trách móc Thập nhị thiếu sau này, người xem mới vỡ lẽ: Thục Hiền đi qua cuộc hôn nhân chẳng hề ấm êm như nàng tưởng tượng. So với Như Hoa, Thục Hiền xem như giành phần thắng trong cuộc đua danh phận chính thất danh môn, nhưng thực ra chỉ là có danh, có phận mà chẳng có được chân tình. Xuất thân lá ngọc cành vàng như Thục Hiền hay sống đời gái làng chơi nhiều tủi hổ như Như Hoa rốt cuộc đâu khác nhau nhiều, cũng đều một đời lẻ bóng đợi chờ, tương tư.

Son môi đỏ tô thắm tấm lòng son

Ở Việt Nam, tên phim thường được dịch là Yên chi khâu, nhưng chính xác phải là Yên chi khấu. Yên chi là son môi, khấu là tấm thẻ ép. Ba chữ trong tựa đề phim nói đến tấm thẻ đỏ phụ nữ thời xưa dùng để tô hồng đôi môi. Cũng có một lý giải khác là cụm từ này ám chỉ hộp son Thập nhị thiếu tặng cho Như Hoa.

Một thứ là biểu tượng của tính nữ và vẻ đẹp xuân sắc, một thứ là tín vật tình yêu giữa hai nhân vật. Hai món đồ nhiều lần xuất hiện trong phim, làm thành biểu tượng cho tấm lòng thủy chung, tình yêu sắt son mà Như Hoa trao gửi cho nam nhân duy nhất trong trái tim nàng.

Đối với nữ nhân thời nào cũng thế, dung nhan là thứ cần nâng niu. Đối với gái thanh lâu, nhan sắc càng là tài sản vô giá, là công cụ để họ sinh tồn. Giữ chân khách làng chơi là chuyện thường ngày, giữ trái tim người mình yêu càng quan trọng. Dẫu cho đi qua dâu bể hồng trần, đôi khi khó tránh sắc diện héo tàn vì linh khí bị tổn thương, thì ở vào khoảnh khắc hẹn ước tái ngộ Thập nhị thiếu, Như Hoa cũng tỉ mỉ tô son điểm phấn. Tâm tư nữ nhi thường tình, ai cũng muốn giữ mãi vẻ đẹp kinh diễm trong ký ức của người thương.

Theo chân Như Hoa trên hành trình tìm kiếm người yêu thất lạc, Yên chi khâu lựa chọn góc kể qua mắt nhìn của nữ chính, nhờ vậy mà phủ chất nữ tính lên từng thước phim, nhịp kể. Như Hoa yêu bản năng và đầy chấp niệm. Trong tâm trí nàng, tình yêu thì kiên định và nhung nhớ thì vô hạn định. Thuở mặn nồng bên nhau, dẫu cho chẳng có được danh phận thê thiếp, nàng cũng chăm lo cho Thập nhị thiếu từng miếng ăn, giấc ngủ, thu vén luôn cả sự nghiệp kịch nghệ của chàng.

Mỗi lần bên nhau, nàng lại căn vặn Thập nhị thiếu có cưng nựng, thân mật với Thục Hiền như cách chàng vẫn thường làm với nàng hay không. Phụ nữ mà, yêu càng sâu, cơn ghen tuông càng khó nói cho thấu. Dù là cách yêu hay cách ghen của Như Hoa cũng quá đỗi đàn bà!

Tình yêu của Thập nhị thiếu từng khởi lên trong lòng Như Hoa bao kỳ vọng về đường đời phẳng lặng sau những bão giông. Chẳng ngờ, đến một ngày, sự phụ bạc của chính người đàn ông ấy đẩy nàng vào tuyệt vọng đắng cay.

Cuộc đối thoại của những người đàn bà

Vượt thoát khỏi khuôn khổ một chuyện tình bi kịch, Yên chi khâu lột tả số phận bi thương của kiếp nghiệp đàn bà dưới gọng kìm phong kiến. Cái hay của phim là đặt nhân vật vào những cuộc đối thoại giữa các thế hệ nữ nhân.

Như Hoa bái kiến Trần phu nhân là một trong những cảnh mẹ chồng dằn mặt nàng dâu đặc sắc nhất của màn ảnh châu Á. Miệng tươi cười, giọng nói đon đả, bà Trần kể về món trà quý được ủ trong túi áo ngực của thiếu nữ trinh nguyên, rồi điềm nhiên buông câu đúc kết: “Tôi và cô đều không làm được việc này”. Chẳng cần một lời răn đe hay tuyên cáo nặng nề, từng chữ từng lời cũng như lưỡi dao cứa vào tâm can Như Hoa đến rỉ máu.

Rồi bà thủng thẳng nhờ Như Hoa làm mẫu để ông thợ may ướm vải, cắt may xiêm y cho Thục Hiền. Góc máy từ dưới hất lên, tấm vải lụa được mượn làm lớp filter đặc biệt, bắt trọn vẻ mặt nặng trĩu như kìm nén nước mắt của Như Hoa. Dù chiếm được trái tim của Thập nhị thiếu, Như Hoa cũng chẳng có được sự đón nhận của nhà họ Trần, suốt đời là thế thân của nàng dâu họ lựa chọn, mãn kiếp được họ soi chiếu qua lăng kính của khinh khi và định kiến.

Gặp bà Trần, Như Hoa hoàn toàn thất thế. Trái lại, những cuộc đối thoại giữa nàng và A Sở giữ được thế cân bằng đôi bên. Nhận lời giúp Như Hoa đi tìm Thập nhị thiếu, A Sở có lần nổi xung vì không thể chấp nhận tư tưởng chiếm hữu cực đoan của nàng. Khác biệt quan niệm tình yêu của hai người phụ nữ này rất dễ hiểu, bởi họ sống cách nhau hơn nửa thế kỷ.

Xem phim bằng hệ tư tưởng cấp tiến của thời hiện đại, có lẽ nhiều người sẽ cùng suy nghĩ với A Sở, không thể đồng tình lựa chọn ích kỷ Như Hoa dành cho nàng và Thập nhị thiếu. Nhưng ở niên đại 1930, cuộc đời nữ nhân phần nhiều trói buộc với nam nhân, phụ nữ tôn thờ sự nghiệp độc lập như A Sở là hình mẫu khó có thể tìm thấy. Với phận thân cô thế cô của Như Hoa, người đàn ông si mê nàng, thuộc về nàng càng trở thành chiếc phao cứu sinh giữa cuộc đời chìm nổi chốn thanh lâu. Thứ tình yêu chấp mê bất hối của nàng vì thế đáng được thương hơn đáng bị trách.

Qua vài cảnh quay, đạo diễn Quan Cẩm Bằng làm nổi bật sự đối lập phong thái của hai người phụ nữ. Như Hoa giữ mãi dáng vẻ thướt tha, yêu kiều, nói năng nhỏ nhẹ, đi lại chậm rãi. A Sở đầy bộc trực, tháo vát, xông pha. Gặp Như Hoa, A Sở như được “lây lan” vẻ yểu điệu, mềm mại, từ một cô gái không bận tâm áo quần dần biết tô son ở đoạn kết. Ngược lại, tinh thần tự lập, sống vì mình của A Sở lại đánh thức Như Hoa vùng thoát khỏi sự mắc kẹt của quá khứ. Giữa họ là cuộc đối thoại về cách sống, cách yêu của phụ nữ giữa hai thời đại, với một phần đố kỵ và nhiều hơn là lòng ngưỡng mộ.

Ký ức vàng son của màn bạc

Một trong những điều làm nên thành công của Yên chi khâu là màn kết hợp ăn ý giữa hai diễn viên chính. Từng ánh mắt gửi trao, từng cử chỉ ve vuốt, giữa cặp đôi luôn đong đầy tình ý và khát khao giao hòa. Và không cần để lộ da thịt, chỉ bằng cách gợi tả cảm xúc mang tính biểu tượng, cả hai làm nên những thước phim đầy nhục cảm.

Vào vai Như Hoa, Mai Diễm Phương để thương để nhớ với dung nhan vừa ngây thơ vừa đầy nhục dục, nhuốm đầy sầu muộn, thấp thoáng liêu trai, làm nên hình tượng ma nữ kinh điển của màn bạc Hoa ngữ. Cùng với vai nữ phụ trong Kim chi ngọc diệp phần 2, đây là một trong hai vai diễn được xem là vận vào số kiếp của thiên hậu Hong Kong. Ngoài đời, Mai Diễm Phương trải qua vài cuộc tình nhưng không lúc nào hết sóng gió. Và giống Như Hoa, đến khi rời xa trần thế, cô cũng chưa một lần có được chiếc áo cưới của riêng mình.

Hình tượng công tử ăn chơi, yêu đắm đuối vốn là dạng vai sở trường của Trương Quốc Vinh, thế nên Thập nhị thiếu ở phim này chẳng thể làm khó được tài tử. Dù vậy, anh vẫn để lại dấu ấn khác biệt khi tạo dựng nhân vật đớn hèn nhất trong sự nghiệp. Chính Quốc Vinh cũng từng dùng cụm từ “quỷ hèn nhát” để miêu tả vai diễn của mình.

Khi nhận vai chính trong Yên chi khâu, Mai Diễm Phương một lòng mong cầu người đóng cặp với mình là Trương Quốc Vinh. Để có được anh cho vai diễn Thập nhị thiếu, cô bằng lòng tham gia một phim do công ty của anh sản xuất, xem như đáp tạ. Sinh thời, hai nghệ sĩ là tri âm, tri kỷ. Ngày tạ thế, họ chọn rời đi cùng một năm 2003.

Vì lẽ đó, Yên chi khâu là dấu ấn đẹp của điện ảnh Hong Kong thời vàng son đã lùi xa vào quá vãng, cũng là một thứ ký ức gợi nhắc về bộ đôi biểu tượng của màn ảnh và sân khấu đối với người yêu phim.