Không chỉ mang đến những thước phim chân thực về ngành nghệ thuật xiếc đầy mạo hiểm, Con kể ba nghe của đạo diễn Đỗ Quốc Trung là một cuộc giải phẫu tâm lý đặc sắc về “sự im lặng độc hại” trong tình thân, một loại xiềng xích tinh thần thường dễ bị lầm tưởng là sự bao dung hay cam chịu.

Qua diễn xuất chỉn chu và đầy thấu hiểu của Kiều Minh Tuấn, nhân vật Thái hiện lên như một nghịch lý sống động bên dưới lớp hóa trang của chú hề luôn tươi cười. Anh là một nghệ sĩ xiếc lành nghề có thể điềm nhiên bước đi trên sợi dây mảnh giữa không trung, nhưng bản thân lại hụt chân ngay trong chính ngôi nhà của mình, nơi anh không thể tìm thấy sự kết nối với người con trai duy nhất.

Khi sự cam chịu trở nên độc đoán

Chúng ta lớn lên trong một nền văn hóa nơi người cha thường được định nghĩa bằng sự vững chãi, ít nói và hy sinh thầm lặng. Nhân vật Thái chính là hiện thân của khuôn mẫu nam tính truyền thống ấy. Anh thương con bằng hành động, bảo bọc con bằng đôi tay chai sần, và che chở con bằng sự im lặng trước những nỗi đau cá nhân. Với Thái, im lặng là vàng, là cách anh giữ cho con một bầu trời bình yên kể từ khi vợ anh qua đời.

Thế nhưng, sự cam chịu ấy lại vô tình trở thành mầm mống của một dạng bạo lực ngầm. Nó không gây ra vết thương rướm máu nhưng lại tạo ra khoảng trống rợn người trong tâm hồn. Bộ phim đã dẫn ra một chấn thương liên thế hệ (Inherited Trauma) được truyền qua nhiều đời. Vì Thái từng bị tổn thương và phải tự chữa lành bằng sự hy sinh thầm lặng, anh mặc nhiên con mình cũng phải kế thừa sự câm lặng ấy để trở nên mạnh mẽ.

Định kiến về sự yếu đuối của thế hệ 'đủ đầy'

Cũng vì lẽ đó, Thái nhìn trầm cảm như một sự “yếu đuối” khó hiểu, bởi trong thế giới lam lũ của anh, chỉ có nỗi đau thể xác mới đáng gọi là đau. Và khi Thái phán xét con mình bằng định kiến “ngày xưa tao khổ hơn nhiều còn chịu được”, anh vô tình phủ nhận quyền được tổn thương của con.

Trưởng thành từ sự phủ nhận ấy, Minh (Hạo Khang) đại diện cho một thế hệ thường bị gán ghép với những định kiến về sức khỏe tâm lý. Trong mắt Thái và những người cùng thời, Minh sở hữu tất cả những thứ mà họ từng khát khao khi còn bé: cơm ăn áo mặc đầy đủ, được đi học và có một người cha cần mẫn để con cái không chịu thiệt thòi. Thế nhưng, chính sự đủ đầy về vật chất nhưng thiếu hụt sự thấu hiểu ấy đã vô tình trở thành một pháo đài cô độc và lạnh lẽo, nơi tiếng kêu cứu của đứa trẻ bị vùi lấp bởi cái bóng quá lớn của sự hy sinh từ cha mình.

Khi đai an toàn kìm kẹp sự trưởng thành

Trong ngành xiếc, chiếc đai an toàn là một sự tồn tại đầy mâu thuẫn. Nó là thứ duy nhất ngăn cách người nghệ sĩ với tử thần, nhưng cũng là thứ nhắc nhở họ về những giới hạn của bản thân. Trong bộ phim Con kể ba nghe, hình ảnh chiếc đai an toàn ấy không chỉ hiện diện như một trang bị thiết yếu, mà còn trở thành một ẩn dụ đắt giá về tâm lý học gia đình, nơi sự bao bọc quá mức là hiện thân của những sang chấn chưa được chữa lành.

Áp dụng vào thực tế nuôi dạy con, Thái siết chặt chiếc đai trên cơ thể Minh bằng một nỗi ám ảnh kinh hoàng về những mất mát trong quá khứ. Thái nỗ lực bảo vệ gia đình nhỏ trước những bấp bênh của cuộc sống, thế nhưng anh lại siết mọi thứ quá chặt, khiến Minh không còn không gian để tự chịu trách nhiệm cho sự thăng bằng của chính mình.

Trong khi đó, sự thăng bằng trong mối quan hệ giữa hai cha con thực chất đã bị phá vỡ từ khoảnh khắc họ không còn tin vào chiếc đai liên kết ấy nữa. Dù là trong bộ môn xiếc hay Con kể ba nghe, đai an toàn thực sự không nằm ở những sợi dây cáp vô tri, mà nằm ở sự phó thác và lòng tin họ dành cho đối phương. Khi niềm tin bị rạn nứt, không có chiếc đai nào đủ chắc chắn để níu giữ một mối quan hệ đang lung lay và sụp đổ.

Xiếc và dụ ngôn về sự thăng bằng trong cuộc đời

Xiếc trong góc nhìn của đạo diễn Đỗ Quốc Trung không còn là những trò diễn giải trí bên lề xã hội. Việc đặt tiết mục xiếc Mỵ Châu - Trọng Thủy trong không gian nghệ thuật chung với các bộ môn khác chính là một tuyên ngôn đanh thép. Phim đòi lại phẩm giá cho một nghề nghiệp vốn bị coi là “thấp kém”, khẳng định rằng nghệ thuật xiếc cũng có khả năng chuyên chở những bi kịch kinh điển của dân tộc.

Mặt khác, hình ảnh đi trên dây được cài cắm xuyên suốt như một ẩn dụ đầy triết lý, khi thăng bằng trên sợi dây cũng giống như thăng bằng trong một mối quan hệ. Chỉ cần một giây lơ là, một lần thờ ơ với cảm xúc của đối phương, chúng ta có thể sẽ hụt chân và rơi xuống.

Con kể ba nghe để lại một khoảng lặng đủ dài để người xem tự vấn về sợi dây liên kết giữa bản thân và gia đình. Tại đó, sự thăng bằng thực sự không đến từ việc cố gắng không ngã, mà đến từ lòng can đảm để thừa nhận những bước hụt của mình với những người thân yêu.

Những tranh luận trái chiều ở góc độ tâm lý trị liệu

Dù sở hữu hệ thống ẩn dụ đặc sắc, Con kể ba nghe vẫn không tránh khỏi những tranh luận về cách tiếp cận tâm lý trị liệu. Việc rút gọn hành trình điều trị trầm cảm thông qua những khoảnh khắc bùng nổ cảm xúc mang tính điện ảnh có thể tạo ra cảm giác “lý tưởng hóa”, khiến khán giả dễ lầm tưởng rằng những sang chấn tâm lý phức tạp có thể được giải quyết bằng một biến cố mang tính biểu tượng hay sự thức tỉnh muộn màng.

Sự xung đột giữa thực tế điều trị tâm lý chuyên sâu và những giải pháp mang tính “bản năng” trên màn ảnh chính là điểm khiến bộ phim vấp phải nhiều luồng dư luận trái chiều. Ngoài ra, việc duy trì nhịp phim và phát triển các tuyến nhân vật phụ đôi khi còn dàn trải, khiến các nút thắt tâm lý chưa thực sự đạt đến độ nén tối đa để bùng nổ một cách thuyết phục.