Những dãy hành lang trắng, tà áo y tá, chiếc giường bệnh hay loạt thiết bị chăm sóc sức khỏe từng nhiều lần xuất hiện trên sàn diễn và sân khấu lớn. Tất cả đóng vai trò như một công cụ kể chuyện đầy sức mạnh trong các sản phẩm văn hóa đại chúng.

Sức hấp dẫn của hình ảnh này đối với giới sáng tạo nằm ở chính những mâu thuẫn nội tại mà nó đại diện. Đây vốn là nơi giao thoa giữa sự sống và cái chết, giữa sự chăm sóc và niềm đau đớn, giữa sự chữa lành và những tổn thương. Chính sự đối lập đặc trưng đó đã biến môi trường lâm sàng thành một không gian giàu chất liệu, giúp các nghệ sĩ và nhà thiết kế dễ dàng khám phá các chủ đề sâu sắc về cơ thể, cảm xúc, quyền lực, sự kiểm soát cùng bản sắc cá nhân.

Gần đây, làn sóng thẩm mỹ độc đáo này một lần nữa được khơi lại qua dấu ấn của Olivia Rodrigo. Trong video âm nhạc cho ca khúc mới mang tên “The Cure”, nữ ca sĩ người Mỹ hóa thân thành một y tá mang phong cách cổ điển, hoạt động trong một “Khoa cấp cứu cho những trái tim tan vỡ” được dựng hoàn toàn từ bìa carton. Không gian vừa quen thuộc vừa kỳ lạ này tiếp tục khai thác sức hút đặc biệt của thẩm mỹ bệnh viện trong nghệ thuật thị giác.

Sự xuất hiện của Olivia Rodrigo thực chất là một sự nối dài cho danh sách những nhà sáng tạo từng tìm thấy cảm hứng từ môi trường y tế.

Vì sao hình ảnh bệnh viện luôn “ám ảnh” các ngôi sao pop?

Nhìn lại lịch sử các video âm nhạc dòng nhạc pop, phòng mổ hay những dãy hành lang bệnh viện mang một ý nghĩa sâu sắc hơn một bối cảnh giật gân dùng để gây chú ý. Lớp thẩm mỹ y khoa đặc trưng với ánh đèn lạnh lẽo, chiếc giường bệnh cùng loạt dụng cụ phẫu thuật vốn được giới nghệ sĩ, đặc biệt là các ngôi sao pop nữ, tin dùng như một thứ ngôn ngữ hình ảnh đặc biệt. Qua đó, họ phơi bày những tổn thương sâu kín, áp lực đè nặng và hành trình tìm lại sự cân bằng cho chính mình.

Câu chuyện phục hồi cảm xúc của Ariana Grande cách đây hai năm là một ví dụ điển hình. Trong sản phẩm âm nhạc “We Can’t Be Friends”, nữ ca sĩ đã giả lập một phòng khám tâm thần nhằm cụ thể hóa chặng đường chữa lành sau đổ vỡ. Không gian điều trị y khoa lúc này gạt bỏ công năng chữa trị thể xác để biến thành một biểu tượng nghệ thuật, nơi nhân vật dũng cảm nhìn lại những vết nứt nội tâm để tìm kiếm sự xoa dịu.

Sớm hơn thời điểm đó, Melanie Martinez từng chọn thẩm mỹ y khoa mang hơi hướng thập niên 1950 làm chủ đề xuyên suốt các album ra mắt vào năm 2017. Lấy bối cảnh phòng mổ trong hai video âm nhạc “Nurse’s Office” và “Mrs. Potato Head”, cô tạo nên một phép ẩn dụ trực diện phản ánh những xiềng xích vô hình đè nặng lên cơ thể người phụ nữ, kèm theo áp lực phải rập khuôn theo các quy chuẩn sắc đẹp từ văn hóa đại chúng. Qua lăng kính của Martinez, bệnh viện vừa đóng vai trò là nơi can thiệp lên cơ thể, vừa trở thành sàn diễn phơi bày thứ bạo lực tinh vi núp bóng dưới các tiêu chuẩn thẩm mỹ.

Bản đồ nhạc pop đương đại cũng ghi nhận dấu ấn sâu đậm của Lady Gaga khi cô trưng dụng chất liệu lâm sàng này để sân khấu hóa những sang chấn tinh thần xen lẫn các tưởng tượng gợi dục mang màu sắc siêu thực. Bước vào thế giới của “Alejandro” và “Marry the Night”, người xem đối diện với một không gian bệnh viện nửa thực nửa hư. Ở đó, mọi tầng ký ức, niềm đau và khát khao của con người được khuếch đại tối đa tạo nên những cú va chạm mạnh mẽ về mặt thị giác.

Và đôi khi, căn phòng bệnh lại chính là tấm gương phản chiếu trần trụi những góc khuất từ hiện thực cuộc sống. Britney Spears với “Everytime” và Demi Lovato trong “Dancing with the Devil” từng mượn bối cảnh này để kể lại góc khuất của những ngôi sao pop hàng đầu bị mắc kẹt giữa đống đổ nát của sự thành công, nơi họ phải gồng mình gánh chịu sức nặng từ sự phán xét của công chúng và trải qua cuộc chiến cam go với chứng nghiện ngập.

“Mỹ học lâm sàng” trong ngôn ngữ thời trang của A.F. Vandevorst, McQueen và Gucci

Với bộ đôi nhà thiết kế người Bỉ An Vandevorst và Filip Arickx, hình ảnh bệnh viện trở thành nền tảng cốt lõi cho toàn bộ nhận diện thương hiệu A.F. Vandevorst. Sự gắn kết này đặc biệt đến mức logo chính thức của hãng được chọn chính là hình ảnh một dấu thập đỏ.

Lấy cảm hứng từ các tác phẩm của nghệ sĩ Đức Joseph Beuys, họ từng mang đến show diễn Sleeping Beauties vào năm 1999 mang đầy tính thể nghiệm. Khán giả khi ấy chứng kiến dàn người mẫu nằm ngủ trên những chiếc giường bệnh xếp dài như trong khu điều trị, trước khi lần lượt tỉnh giấc và sải bước trên sàn runway, trong đó thậm chí có một người mẫu đã ngủ thật suốt buổi diễn.

Ở những bộ sưu tập sau, A.F. Vandevorst tiếp tục đưa các yếu tố y khoa vào thời trang qua những bộ đồng phục y tế phối phong cách quân đội, hoặc các bộ váy trắng gợi liên tưởng đến y tá Hội Chữ thập đỏ.

Cũng chọn góc tiếp cận ấy nhưng đẩy cảm xúc đến mức cực đoan, Alexander McQueen từng tái hiện bầu không khí bệnh viện trong các buổi trình diễn để đời của mình. Tiêu biểu phải kể đến show diễn VOSS thuộc mùa Xuân Hè 2001, thời điểm căn phòng khám không còn dùng để chữa bệnh mà trở thành không gian phơi bày những góc tối tâm lý. McQueen sắp xếp cho khán giả ngồi bao quanh một khối lập phương khổng lồ bằng gương hai chiều, tạo cảm giác giống như căn phòng quan sát ở các bệnh viện tâm thần. Từ bên ngoài, người xem dõi theo những người mẫu trong tạo hình bệnh nhân với gương mặt quấn băng kín, chật vật di chuyển dọc theo chu vi của một không gian ngột ngạt.

Với nhà mốt Gucci, chủ đề về bệnh lý và sự lạnh lùng đối với cơ thể người bệnh cũng thường xuyên xuất hiện dưới thời kỳ sáng tạo của Alessandro Michele. Trong show diễn Thu Đông 2018 (sau này thường được gọi là show "những chiếc đầu bị chặt"), Michele biến sàn diễn thành một phòng mổ chân thực với đầy đủ giường phẫu thuật, đèn mổ chuyên dụng và những bức tường sơn xanh đặc trưng của bệnh viện. Lấy cảm hứng từ tuyên ngôn “Cyborg Manifesto” của Donna Haraway, ông ví von công việc của một nhà thiết kế tương tự như bác sĩ phẫu thuật thực hiện các thao tác cắt, khâu và lắp ghép các bản sắc cá nhân ngay trong xưởng may của mình.

Vài năm sau, ở bộ sưu tập Xuân Hè 2020, Michele tiếp tục ứng dụng ngôn ngữ lâm sàng bằng cách đưa những chiếc áo bó lên băng chuyền runway, biến buổi trình diễn thành một tuyên ngôn phản kháng mạnh mẽ. Tại đây, cái nhìn lâm sàng được so sánh với quyền lực của chính hệ thống thời trang, một guồng quay liên tục phân loại, mổ xẻ, tuyển chọn và đào thải các cơ thể. Buổi trình diễn cũng ghi lại khoảnh khắc một người mẫu chủ động viết lên lòng bàn tay dòng thông điệp đầy tính thức tỉnh "Mental health is not fashion".

Mối duyên lâu bền giữa thời trang và đồng phục y tế

Để tìm về gốc rễ mối quan hệ giữa thời trang và đồng phục y tế, điểm khởi đầu quen thuộc nhất chính là Martin Margiela. Chiếc áo blouse trắng mà nhân viên của thương hiệu này vẫn mặc đến tận hôm nay không hề gợi lên cảm giác bệnh tật hay đau đớn. Ngược lại, nó giúp xóa nhòa khoảng cách về chức vụ để gắn kết mọi người thành một tập thể có chung một bản sắc lao động.

Trước khi Margiela biến chiếc áo khoác bác sĩ thành đồng phục cho các nghệ nhân dệt may, thời trang Nhật Bản đã sớm mượn ý tưởng từ thế giới y khoa qua những dải băng gạc, vải thô và chất liệu trắng nguyên bản. Trong những show diễn đầu tiên của Rei Kawakubo cho Comme des Garçons, người xem bắt gặp những chiếc áo sơ mi rã phom độc đáo, lấy cảm hứng từ trang phục của bệnh nhân trong các bệnh viện tâm thần cũ. Đằng sau vẻ ngoài có phần gò bó và mong manh đó, các thiết kế này lại mang một ý nghĩa xoa dịu, che chở cơ thể khỏi những tổn thương từ cuộc sống bên ngoài.

Khi chuyển sang khía cạnh gợi cảm và táo bạo hơn, nhiều nhà thiết kế thường tìm đến hình tượng người y tá. John Galliano từng đẩy hình ảnh này đến mức cực đoan trong một show diễn đậm chất kịch nghệ của Dior Couture mùa Thu Đông 2000. Khi đó, các người mẫu bước đi với chiếc miệng bị bịt kín bởi một dấu thập y tế và tay cầm ống tiêm, tạo nên một bầu không khí đầy khiêu khích.

Nguồn năng lượng quyến rũ ấy tiếp tục được kế thừa và trở thành tâm điểm tại show diễn Xuân Hè 2008 của Louis Vuitton dưới thời Marc Jacobs. Lấy cảm hứng từ những bức họa nổi tiếng của Richard Prince, Jacobs mang lên sàn diễn một đội quân siêu mẫu hóa thân thành các y tá gợi cảm. Họ khoác lên mình chiếc áo khoác bằng lụa organza xuyên thấu, đeo khẩu trang phẫu thuật in họa tiết monogram và đội mũ y tá được cá nhân hóa bằng chữ cái đầu trong tên của từng người.

Rời xa những yếu tố gai góc để tìm về cảm xúc gần gũi hơn, Miuccia Prada và Raf Simons trong bộ sưu tập Prada Thu Đông 2023 đã chọn tôn vinh sự thuần khiết cùng tính tiện dụng của đồng phục y tế. Bộ đôi gọi đây là những trang phục của sự chăm sóc. Qua góc nhìn lãng mạn, đồng phục y tá biến thành những chiếc váy trắng có đuôi dài, tạo nên một sự nhầm lẫn thị giác thú vị khiến người xem khó lòng phân biệt được đó là trang phục ngành y hay váy cưới.

Sự gắn bó lâu dài với những hình ảnh y khoa cho thấy thời trang, cũng giống như y học, luôn xoay quanh chất liệu mong manh nhất là cơ thể con người. Đúng như Alexander McQueen từng chia sẻ:

Thời trang giống như một lưỡi dao mổ, thực hiện nhiệm vụ cắt xuyên qua lớp vỏ thị giác để phơi bày trọn vẹn những gì ẩn giấu dưới làn da.