Khi nhắc đến samurai, nhiều người ngay lập tức hình dung đến những chiến binh dũng mãnh, quả cảm, thiện chiến trong bộ áo giáp nặng nề. Thế nhưng, khi nhìn kỹ lại, lịch sử bất ngờ hé lộ một thực tế rằng những người phụ nữ chưa từng vắng mặt trong thế giới đó. Họ chỉ đơn giản bị lịch sử và văn hóa đại chúng lãng quên.

Một phân tích DNA gần đầy do Đại học Kyoto thực hiện trên 105 bộ hài cốt được khai quật tại chiến trường Senbon Matsubaru (thế kỷ 16, nay thuộc khu vực Tỉnh Shizuoka, vùng Chubu, miền trung Nhật Bản), cho thấy 35 người trong số đó là phụ nữ.

Phát hiện này buộc giới sử học nhìn lại vai trò của phụ nữ trên chiến trường, khi các “nữ samurai” không còn là truyện kể mà trở thành một phần của lịch sử. Nghiên cứu trên đã thách thức quan niệm lâu nay về những cuộc chiến đẫm máu của các samurai, đồng thời làm rõ vị trí của onna-bugeisha (các nữ võ sĩ) trong xã hội phong kiến Nhật Bản. Dù từng xuất hiện trong không ít sử liệu nhưng phát hiện của Đại học Kyoto chính là bằng chứng vật chất đầu tiên cho thấy họ - các onna-bugeisha đã thực sự tham chiến trong những trận chiến quy mô lớn.

Tóc cài trâm hoa, tay cầm kiếm

Những người phụ nữ này được gọi là onna-bugeisha (những nữ chiến binh ở vị trí phòng thủ) hay onna-musha (những nữ chiến binh ở vị trí tấn công). Họ không phải là ngoại lệ hiếm hoi mà là một phần của hệ thống samurai. Các “nữ samurai” thường xuất thân trong những gia đình thuộc tầng lớp võ sĩ (tức tầng lớp samurai hay bushi). Ngay từ nhỏ, họ đã được huấn luyện võ thuật bài bản, sớm làm quen với đao kiếm. 

Ở thời bình, họ là những người vợ, người mẹ tần tảo chăm lo cho gia đình. Thế nhưng, khi chiến tranh nổ ra, những onna-bugeisha này sẽ là tuyến phòng thủ thứ hai để bảo vệ gia đình, lãnh địa khi người chồng đang ở tiền tuyến. Họ can trường, thiện chiến và dũng mãnh không kém gì đàn ông, thậm chí còn trực tiếp ra chiến trường hay chỉ huy quân đội song song với các samurai.

Mặc dù các onna-bugeisha thường sử dụng những loại vũ khí phù hợp với thể lực, vóc dáng nhỏ bé nhưng kỹ năng chiến đấu của họ không thua kém đàn ông. Họ ưa chuộng naginata - một loại giáo cán dài với lưỡi cong, cho phép họ giữ khoảng cách nhất định và bù đắp khác biệt về sức mạnh thể chất. Bên cạnh đó, họ sử dụng thành thạo cung tên để phòng thủ từ xa và sử dụng dao găm trong cự ly gần.

Các tư liệu nghệ thuật đương thời còn khắc họa hình ảnh onna-bugeisha giương cung truy kích kẻ địch khi đang ở trên lưng ngựa hay sử dụng katana - loại kiếm chuẩn dành cho các võ sĩ nam, giống như bất kỳ samurai nào. Tất cả cho thấy việc huấn luyện của onna-bugeisha không chỉ mang tính hình thức, đó là một phần thực tế của quân đội, nơi phụ nữ trực tiếp chiến đấu và sẵn sàng giành chiến thắng.

Những cái tên được ghi nhớ và phần lịch sử bị bỏ quên

Nhìn vào lịch sử Nhật Bản, không ít những onna-bugeisha được lịch sử ghi lại.

Nữ thiên hoàng Jingū (sinh vào khoảng năm 169 đến 170 - mất năm 269)

Bà được xem là “nữ samurai”đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản. Sau khi Thiên hoàng Chuai qua đời, bà lên ngôi và trực tiếp dẫn quân chinh phạt Silla (Hàn Quốc ngày nay). Bất chấp khuôn phép phong kiến, thiên hoàng Jingu khẳng định bản lĩnh của một nữ tướng anh dũng. Tương truyền, bà vẫn đích thân dẫn binh xuất chinh khi đang mang thai, giành chiến thắng mà không đổ máu. Với tài thao lược, bà tiếp tục trị vì gần 70 năm trước khi truyền ngôi cho con trai là thái tử Ojin.

Tomoe Gozen (1157 - 1247)

Nhắc đến onna-bugeisha, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến bà Tomoe Gozen (1157 - 1247), nữ tướng lừng danh trong cuộc chiến Genpei (1180 - 1185) giữa hai gia tộc Minamoto và Taira. Sở hữu tài thao lược và kỹ năng chiến đấu xuất chúng, bà được ví như “một chiến binh trị giá nghìn người”, tinh thông cung tên, cưỡi ngựa và kiếm katana. Năm 1184, Tomoe dẫn đầu 300 samurai Minamoto đối đầu 2.000 quân Taira và trở thành một trong số ít người sống sót.

Cũng trong năm đó, bà đánh bại và chém đầu danh tướng Honda no Moroshige tại trận Awazu. Không chỉ phòng thủ, Tomoe thuộc số hiếm nữ chiến binh giữ vai trò tấn công, được quân sĩ tuyệt đối tin phục và về sau còn tham gia chính trường, khẳng định vị thế như một trong những nữ tướng tiêu biểu đầu tiên của Nhật Bản.

Yodo-dono (1569 - 1615)

Bà là người nắm thực quyền tại lâu đài Osaka (Osaka-jo), trực tiếp khởi xướng và lãnh đạo cuộc vây hãm thành Osaka (1614 - 1615) - trận chiến cuối cùng của thời Sengoku, mở ra gần 250 năm hòa bình.

Nakano Takeko (1847 - 1868)

Gần ba thế kỷ sau, trong trận Aizu (1868), bà Nakano Takeko, khi đó chỉ mới 21 tuổi, chỉ huy đội nữ binh Joshitai chiến đấu cận chiến quyết liệt trước khi tử trận. Bà thường được xem là onna-bugeisha cuối cùng, khép lại kỷ nguyên samurai khi Mạc phủ - chính quyền quân sự phong kiến của Nhật Bản sụp đổ.

Niijima Yae (1845 - 1942)

Cùng thời, nữ võ sĩ Niijima Yae - một trong những "nữ samurai" hiếm hoi được huấn luyện sử dụng súng, đã tham gia chiến tranh Boshin (hay Chiến tranh Minh Trị Duy Tân, 1868 - 1869) và được mệnh danh là “Joan of Arc của Bakumatsu” hay “Nightingale của Nhật Bản”.

Nhưng bên cạnh những cái tên được ghi lại là vô số nữ chiến binh vô danh, những người từng bảo vệ thành trì, giương cung trên tường lũy, cầm vũ khí khi kẻ thù áp sát. Họ đã chiến đấu và tồn tại nhưng không được lịch sử gọi tên.

Sự biến mất của các nữ võ sĩ

Trong một xã hội samurai kỷ luật và nam quyền, phụ nữ phải vượt qua nhiều giới hạn hơn để được chiến đấu, thậm chí không được chấp nhận đứng cùng hàng ngũ nam giới. Điển hình là trường hợp của "nữ samurai" Nakano Takeko khi bà phải dẫn một nhóm các onna-bugeisha đi bằng một con đường khác để đến chiến trường.

Khi rời chiến trường, các samurai vẫn có thể tiếp tục con đường chính trị trong khi các onna-bugeisha buộc phải qua trở về vai trò làm vợ, làm mẹ và âm thầm "biến mất".

Suốt thời kỳ Mạc phủ (1192 - 1867), lịch sử Nhật Bản vẫn ghi nhận những chiến công của các "nữ samurai", dù rời rạc và ít ỏi hơn so với nam giới. Nhiều tác phẩm nghệ thuật đương thời phần nào lấp đầy khoảng trống ấy, hé lộ sự hiện diện của họ trên chiến trường và khơi gợi thêm những khám phá về vai trò của các nữ võ sĩ.

Tuy nhiên, đến thời Edo (1603 1868), địa vị của các onna-bugeisha suy giảm rõ rệt. Ảnh hưởng của Nho giáo dần đẩy phụ nữ vào khuôn khổ gia đình, trong khi không gian xã hội và quyền lực tiếp tục thuộc về nam giới.

Khi lịch sử chọn cách lãng quên

Lịch sử không phủ nhận sự tồn tại của các "nữ samurai" nhưng cách lịch sử được kể lại đã khiến họ vô tình bị đẩy ra bên lề. Trong xã hội phong kiến, phụ nữ không được “chọn” trở thành samurai, không được ghi nhận như nam giới nhưng khi cần, họ vẫn chiến đấu anh dũng như cánh đàn ông. Mâu thuẫn ấy phơi bày một thực tế rằng phụ nữ có thể nắm giữ sức mạnh nhưng lịch sử không phải lúc nào cũng công nhận điều đó.

Việc phụ nữ bị “xóa” khỏi lịch sử không chỉ là vấn đề của quá khứ. Nó khiến định kiến cho rằng quyền lực của phụ nữ là điều mới mẻ thay vì là thứ đã luôn tồn tại. Cho đến nay, phụ nữ vẫn phải liên tục chứng minh năng lực của mình như thể họ vừa mới bước vào những không gian quyền lực.

Nhưng có lẽ vấn đề chưa bao giờ nằm ở sự hiện diện mà ở cách những câu chuyện được kể. Nếu phụ nữ luôn tồn tại trong lịch sử, tại sao chúng ta vẫn phải liên tục “phát hiện lại” họ?