Từ làng nghề hoa giấy có tuổi đời hơn 300 năm, những cành hoa xanh đỏ được chở bán khắp phố phường ở Huế vào mỗi độ cuối năm với mức giá vài nghìn đồng cho một cành. Niềm trăn trở về giá trị các sản phẩm thủ công vì thế cũng trở thành động lực phát triển cho một nghệ nhân nặng tình với hoa giấy - chị Phan Ngọc Hiếu.

Làng Thanh Tiên trăm tuổi

Nằm dọc theo hạ lưu sông Hương, cách cầu Trường Tiền khoảng 8km, làng nghề hoa giấy Thanh Tiên vẫn đang được các thế hệ nghệ nhân tiếp nối suốt hơn 300 năm qua. Hoa giấy thoạt nhìn giản đơn nhưng bố cục mỗi cành đều được sắp đặt theo triết lý Tam cương Ngũ thường của Nho học. Mỗi cành hoa giấy Thanh Tiên bao giờ cũng có tám hoa. Ba cành hoa ở giữa tượng trưng là Thiên-Địa-Nhân, năm bông hoa hai bên tượng trưng cho Nhân-Lễ-Nghĩa-Trí-Tín. Hoa hồng, thược dược, sen, cúc, tường vi,... vườn hoa xứ Huế được tái hiện sinh động dưới bàn tay khéo léo của những nghệ nhân lành nghề.

Để có hoa cho dịp lễ đầu năm, các công đoạn thủ công đã được chuẩn bị xuyên suốt quanh năm, mùa Hè phơi tre làm cành, thu hoạch khoai mì để khoét lõi làm nhuỵ, dùng khuôn để cắt cánh hoa và cuối năm sẽ ghép lại hoàn chỉnh. Có bề dày lịch sử là thế, nhưng trước sự du nhập của các loại hoa mới, hoa giấy Thanh Tiên từng có thời gian không bán được và thế hệ truyền thừa cũng tương đối mỏng.

Là người con sinh ra ở Huế và có tuổi thơ gắn liền với nhiều ký ức về hoa giấy Thanh Tiên, trong một lần về thăm làng và được nghe tâm tư từ các nghệ nhân lớn tuổi, chị Ngọc Hiếu bỗng thấy những trăn trở của các bác như truyền sang mình lúc nào không hay. “Ngày ấy, hoa giấy năm nghìn một cành đã khó có người mua. Vậy nên các bác đều không tin khi tôi nói sẽ cố gắng để làm ra những cành hoa có giá gấp nhiều lần. Tôi xem đó là lời thách thức để bắt đầu khởi nghiệp với hy vọng giúp giá trị truyền thống được đặt đúng chỗ”, chị chia sẻ.

Khởi nghiệp

Từng là một nhân viên ngân hàng, đồng thời khởi nghiệp lần một với cửa hàng hoa giấy tại Huế từ năm 2012 nhưng không thành công, chị Hiếu tạm ngưng việc kinh doanh và tự mày mò làm hoa giấy như một sở thích cá nhân. Năm 2018, chị quyết định nghỉ việc để chăm con và làm hoa. Trong mùa dịch Covid, chị quay trở lại làng nghề để thuyết phục các nghệ nhân cùng tham gia làm hoa giấy tại nhà, sau đó xây dựng xưởng tại Huế và phát triển cửa hàng MayPaperflower tại Sài Gòn.

Những ngày đầu khởi nghiệp, chị nhiều lần bật khóc khi khách trả giá quá thấp, có những sản phẩm trị giá vài chục nghìn đồng nhưng chỉ được đề nghị mua với mức 10.000-20.000 đồng. Giữa lựa chọn bán để có vốn xoay vòng hay từ chối để giữ vững giá trị sản phẩm, chị nhiều lần quyết định từ chối. Theo chị, chỉ khi khách hàng thực sự cảm nhận được giá trị của sản phẩm, họ mới sẵn sàng chi trả. Nếu không, đó đơn giản là vì sản phẩm chưa thật sự phù hợp với thị hiếu của họ.

Tờ giấy thủ công có giá trị hơn khi nó trở thành bông hoa dưới bàn tay của những người thợ. Họ mất 30 phút để làm một bông hoa nhưng lại cần 2 năm để tay nghề thuần thục.

Qua những lời góp ý từ khách hàng và kinh nghiệm chắt lọc theo thời gian, các sản phẩm hoa giấy của chị ngày một hoàn thiện với 160 loại hoa khác nhau nhưng vẫn giữ giá trị cốt lõi về tính thủ công và chất liệu thân thiện môi trường từ làng nghề Thanh Tiên. Nhờ việc mạnh dạn tham gia các triển lãm hoa quốc tế ở các nước như Pháp, Ý, Nhật, Dubai,... chị Hiếu bắt đầu có những đơn hàng xuất khẩu ra nước ngoài và đến nay, chị đã xuất khẩu chính ngạch tới 10 quốc gia trên thế giới.

Đề cao tính bền vững trong quy trình làm sản phẩm, nguyên liệu giấy của chị thường được nhập khẩu từ các xưởng đạt tiêu chuẩn FSC về rừng trồng bền vững. Bên cạnh đó, nữ nghệ nhân còn kết hợp sử dụng giấy Dướng - một loại giấy được làm thủ công từ vỏ cây dâu tằm của đồng bào dân tộc Nùng An ở Hòa Bình và Cao Bằng để làm hoa. Mỗi công đoạn chị đều tự nghiên cứu và lên tận nơi để tìm hiểu.

Bên cạnh việc sáng tạo dòng hoa hiện đại, chị Hiếu còn kết hợp nhiều ý tưởng để hỗ trợ làng hoa Thanh Tiên. Năm 2024, chị từng tổ chức sự kiện Người Đơm Hoa Giấy nhằm tôn vinh những người làm hoa giấy truyền thống tại Huế. Song song đó, chị còn cùng các nghệ nhân làm sản phẩm DIY hướng dẫn làm hoa Thanh Tiên để thuận tiện cho khách tham quan mang về và hỗ trợ các hoạt động giáo dục.

Với sự cộng hưởng từ truyền thông cùng sự quan tâm đông đảo của nhiều bạn trẻ, giờ đây làng nghề Thanh Tiên đã được biết đến rộng rãi hơn và sinh kế cho các nghệ nhân cũng đã được cải thiện đáng kể. Dẫu vậy, chị Hiếu vẫn có nhiều nỗi niềm về thế hệ tiếp nối kế cận. Bên cạnh nỗ lực nâng cao giá trị sản phẩm, chị vẫn mong sẽ có sự chung tay từ những bạn trẻ thật sự quan tâm sâu sắc đến việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Khi đó, “tên gọi Thanh Tiên sẽ được định vị trên bản đồ văn hóa Việt Nam và cả thị trường quốc tế”, chị bày tỏ.

Thiền hoa

Người ta thường nói những hoạt động thủ công thường có tính thiền cao và làm hoa giấy cũng thế. Đối với chị Hiếu, làm hoa giấy giống như quá trình tôi rèn bản thân. Con người trưởng thành khi đi qua nhiều khó khăn. Tờ giấy thủ công qua quá trình “chịu đau” với các thao tác mo, miết, uốn cong lại trở thành bông hoa xinh đẹp và sống động. Đặc biệt, khác với dây chuyền công nghiệp cho ra hàng loạt sản phẩm giống nhau, những cánh hoa thủ công sẽ có sự xê xích nhất định về kích thước, hình dạng. Sự không hoàn hảo vì thế cũng là vẻ đẹp đặc trưng của loại hình nghệ thuật này.

Không hoàn hảo không đồng nghĩa chấp nhận chữ “kệ”. Khi không đặt sự chú tâm vào quá trình làm hoa, người nghệ nhân sẽ cho ra sản phẩm không đạt chất lượng.

“Để nuôi sống đam mê, bạn không nên đặt chữ kệ vào quá trình làm. Nếu thao tác sai, người thợ sẽ cho ra bông hoa hoàn toàn khác.

Ngoài ra, nữ nghệ nhân còn nghiệm thấy sự tái sinh trong quá trình sử dụng nguyên liệu. Bắt đầu từ những thân cây Dướng đã khô, qua quá trình tách vỏ và seo giấy, chúng trở thành giấy Dướng và tái sinh trong hình hài của một bông hoa. Trong các sáng tạo của mình, chị Hiếu cũng thường kết hợp các cành cây khô để tạo điểm nhấn cho bình cắm. Dưới đôi tay sắp đặt khéo léo, những điều tưởng chừng bỏ đi lại bắt đầu một vòng đời mới.