Hơn 50 năm sau ngày đất nước thống nhất, khoảng 175.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy và khoảng 300.000 ngôi mộ trong các nghĩa trang chưa xác định được danh tính. Khi cả nước hướng về Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7, hành trình đưa những người đã ngã xuống trở về với gia đình vẫn đang được tiếp nối bằng những hồ sơ được đối chiếu, các mẫu ADN được giám định và những cuộc tìm kiếm trải dài từ trong nước đến Lào, Campuchia.

Lịch sử Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7

Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7 ra đời trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập sau Cách mạng Tháng Tám (1945) và bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Khi những hy sinh, mất mát do chiến tranh ngày một nhiều, việc chăm lo thương binh, gia đình liệt sĩ và những người có công với đất nước trở thành yêu cầu cấp thiết. Đầu năm 1946, Hội Giúp binh sĩ tử nạn (sau đổi tên thành Hội Giúp binh sĩ bị thương) được thành lập, mở đầu cho các hoạt động chăm sóc thương binh và gia đình liệt sĩ.

Năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 20/SL quy định chế độ hưu bổng thương tật và tiền tuất tử sĩ, đặt nền móng cho chính sách đối với người có công. Cùng năm, tại hội nghị tổ chức ở xã Hùng Sơn, huyện Đại Từ (tỉnh Thái Nguyên), các đại biểu thống nhất lấy ngày 27/7/1947 làm Ngày Thương binh toàn quốc nhằm bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh, cống hiến vì độc lập dân tộc. Đến năm 1955, ngày kỷ niệm được đổi tên thành Ngày Thương binh - Liệt sĩ để ghi nhận sự hy sinh của các liệt sĩ; từ năm 1975, sau khi đất nước thống nhất, ngày 27/7 trở thành ngày kỷ niệm chính thức trên phạm vi cả nước.

Gần 80 năm sau, Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7 vẫn là dịp để cả nước tưởng nhớ những người đã hy sinh vì độc lập dân tộc, đồng thời nhắc về trách nhiệm tiếp nối những công việc còn dang dở mà chiến tranh để lại. Mỗi trường hợp được xác định danh tính hay mỗi hài cốt được quy tập đều góp phần xoa dịu nỗi chờ đợi của thân nhân sau nhiều thập kỷ.

Hành trình “trở về” của những người đã ngã xuống

Phát biểu tại Hội nghị Tri ân người có công với cách mạng toàn quốc năm 2026 hôm 23/7 vừa qua, ông Nguyễn Tiến Hải, Quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ cho biết, tính đến nay, cả nước đã có hơn 1,2 triệu liệt sĩ, hơn 650 nghìn thương binh và người hưởng chính sách như thương binh, ít nhất 132 nghìn Mẹ Việt Nam anh hùng, ít nhất 320 nghìn người hoạt động kháng chiến và con đẻ của họ bị nhiễm chất độc hóa học. Với nhiều gia đình, hành trình tìm lại người thân vẫn chưa thể khép lại.

Những năm gần đây, việc giám định ADN và ứng dụng công nghệ trong tìm kiếm, đối chiếu dữ liệu đã mở thêm cơ hội xác định danh tính cho các liệt sĩ chưa biết tên, nối lại những cuộc đoàn tụ bị chiến tranh chia cắt.

Ngày 23/7/2024, Ngân hàng Gene Liệt sĩ và thân nhân chính thức được ra mắt, mở ra hy vọng xác định danh tính hàng trăm nghìn hài cốt còn khuyết tên. Chỉ sau một năm hoạt động, dự án đã thu nhận hơn 51.000 mẫu ADN từ thân nhân và xác minh danh tính của 16 liệt sĩ vô danh.

Tiếp nối nỗ lực này, ngày 15/3/2026, chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được phát động hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027). Chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu từ khoảng 230.000 phần mộ chưa xác định danh tính, giám định khoảng 18.000 mẫu hài cốt và xây dựng cơ sở dữ liệu gene thân nhân phục vụ công tác đối sánh.

Theo số liệu cập nhật đến ngày 26/7/2026, sau gần bốn tháng triển khai, các lực lượng đã quy tập được 1.491 hài cốt liệt sĩ, gồm 467 hài cốt trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia, đồng thời phát hiện 10 mộ liệt sĩ tập thể. Riêng tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), nơi đang thu hút sự quan tâm của dư luận, lực lượng chức năng đã tìm thấy 104 hài cốt liệt sĩ cùng 5 mộ tập thể.

Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô của một chiến dịch cấp quốc gia mà còn cho thấy hành trình tìm kiếm và xác định danh tính các liệt sĩ đang được tiếp sức bởi khoa học, công nghệ và sự phối hợp của nhiều lực lượng, để ngày càng nhiều gia đình có cơ hội được gọi đúng tên người thân sau nhiều thập kỷ chờ đợi.

Đọc thêm: Nam Phương Hoàng hậu trong dòng chảy sáng tạo đương đại

Người con tìm mẹ, người vợ đợi chồng

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, với nhiều gia đình liệt sĩ, hành trình tìm lại người thân vẫn chưa đi đến hồi kết. Đằng sau những cuộc tìm kiếm, những mẫu ADN hay các hồ sơ được đối chiếu là nỗi chờ đợi kéo dài qua nhiều thế hệ.

Một trong những hành trình ấy là của ông Lê Chí Công, con trai Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Thị Riêng. Gần 60 năm sau ngày mẹ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, ông vẫn đều đặn trở về khu vực Công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP.HCM), trước đây là nghĩa trang Chí Hòa (nghĩa trang Đô Thành). Theo nhiều tư liệu lịch sử và lời kể của các nhân chứng, đây được cho là nơi bà cùng nhiều đồng đội được chôn cất trong các hố chôn tập thể sau khi hy sinh. Sau khi nghĩa trang được giải tỏa để xây dựng công viên, dấu tích nơi an nghỉ của nhiều liệt sĩ dần bị thời gian phủ lấp. Đến khi chiến dịch khai quật và xác định danh tính được triển khai, ông Công không dám chắc mẹ mình sẽ được tìm thấy nhưng vẫn hy vọng một ngày có thể đưa bà về yên nghỉ bên người chồng cũng là liệt sĩ Lê Văn Ba (bí danh Lê Trọng Tam), khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài gần sáu thập kỷ.

Một cuộc chờ đợi khác kéo dài gần sáu thập kỷ là câu chuyện của bà Nguyễn Thị Lệ, người đã đính ước với liệt sĩ Huỳnh Văn Quên trước ngày ông lên đường chiến đấu nhưng chưa kịp tổ chức đám cưới. Sau khi ông hy sinh, bà không lập gia đình, lặng lẽ ở vậy, được gia đình liệt sĩ xem như con dâu và nhiều năm hương khói cho người chồng chưa cưới. Tháng 7 vừa qua, sau quá trình xác minh và trên cơ sở sự công nhận của thân nhân liệt sĩ, tỉnh Tây Ninh chính thức công nhận bà là vợ liệt sĩ. Ít ngày sau, danh tính liệt sĩ Huỳnh Văn Quên cũng được xác nhận thông qua công tác quy tập, đối chiếu hồ sơ và giám định ADN. Sau gần 60 năm, hành trình chờ đợi của người phụ nữ dành trọn tuổi thanh xuân cho người chồng chưa cưới cuối cùng cũng nhận được một lời hồi đáp.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ nhưng hành trình tìm kiếm và trả lại danh tính cho các liệt sĩ vẫn chưa khép lại. Mỗi hồ sơ được đối chiếu, mỗi mẫu ADN được phân tích hay mỗi phần mộ được gọi đúng tên đều là một bước nữa đưa những người đã ngã xuống trở về với gia đình sau nhiều thập kỷ chờ đợi.