Lịch sử các cuộc thi sắc đẹp ở châu Phi gắn liền mật thiết với quá khứ thuộc địa mà người phương Tây dành cho châu lục này. Cơ hội dành cho những người phụ nữ da đen cũng vô cùng hạn chế. Đến những năm 1950-1960 khi nhiều quốc gia châu Phi được giải phóng, một số người phụ nữ đã được bước chân lên sân khấu của Miss World và Miss Universe.

Sắc đẹp trí tuệ được ưu tiên

Vào tháng 6 năm 2026, chính quyền Burkina Faso đã tạm dừng các cuộc thi sắc đẹp để phát động HAKILI Mousso, một cuộc thi nhằm tìm kiếm, khuyến khích và khen thưởng những nữ sinh tài năng trong lĩnh vực khoa học. Nước đi này của một quốc gia Tây Phi đã thu hút sự chú ý về cách tiếp cận của đất nước đối với các giá trị văn hóa và sự tham gia của phụ nữ trong các ngành STEM.

Quyết định của nước Burkina Faso gây chú ý quốc tế vì đây hiện là quốc gia đi đầu trong việc bỏ qua các cuộc thi sắc đẹp để ưu tiên tài năng nữ giới của quốc gia, một điều mà Tổng thống Ibrahim Traoré đang cần để khôi phục nguồn lực đất nước. Đây không chỉ là một bước tiến trong bình đẳng giới, mà còn là một hành động chống lại di sản thuộc địa mà nhiều quốc gia thuộc khu vực châu Phi phải gánh chịu sau khi giành độc lập.

Cuộc thi toàn quốc HAKILI Mousso đã quy tụ 84 thí sinh tham gia tranh tài ở các môn toán học, vật lý và hóa học. Sau một tháng tranh tài, 15 thí sinh xuất sắc được vinh danh tại thủ đô Ouagadougou. Những thí sinh đạt thành tích cao nhất không chỉ nhận được giải thưởng và học bổng, họ còn được cung cấp thêm xe máy, máy tính để hỗ trợ công việc học tập tốt hơn. Các giáo viên đã hướng dẫn các thí sinh đoạt giải cũng được vinh danh.

Các cuộc thi sắc đẹp có thể truyền tải thông điệp rằng ngoại hình là yếu tố quyết định giá trị của một người phụ nữ. Tôi nghĩ thật tuyệt vời khi thấy các cô gái trẻ được công nhận về kiến thức toán học, vật lý và hóa học. Chúng ta cần nhiều nền tảng hơn nữa để tôn vinh những thành tựu trí tuệ mà phụ nữ có thể đạt được.” - Matangi A Jha, Trợ lý chăm sóc sức khỏe NHS, Scotland.

Sáng kiến này nhấn mạnh nỗ lực nhằm tăng cường sự hiện diện của phụ nữ trẻ trong các lĩnh vực khoa học, nơi việc tiếp cận các cơ hội giáo dục, hướng dẫn và hỗ trợ nghề nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc định hình sự nghiệp tương lai. Việc ghi nhận thành tựu của họ ở cấp quốc gia cũng có thể giảm bớt những định kiến về khả năng của phụ nữ trong khoa học và giảm bớt bất bình đẳng giới trong ngành này.

Trong bài phát biểu chào mừng, bà Floriane Zongo, Cố vấn đặc biệt của Tổng thống Burkina Faso, đã nhấn mạnh sự chênh lệch dai dẳng giữa nam sinh và nữ sinh trong các lĩnh vực khoa học. Theo số liệu từ các bộ phận liên quan của các bộ chịu trách nhiệm về giáo dục trung học và đại học, nữ sinh chiếm 36,7% số học sinh theo học các ngành khoa học trong năm học 2025-2026, so với 59,5% ở các ngành không thuộc khoa học.

HAKILI Mousso như một giải pháp cho tình trạng thiếu đại diện này, khuyến khích các bé gái quan tâm hơn đến khoa học và đóng góp, thông qua kỹ năng của mình vào việc củng cố chủ quyền quốc gia.

Đọc thêm: Cơ hội của những người phụ nữ lớn tuổi đang giảm dần ở Hollywood

Thi hoa hậu còn cần thiết nữa không?

Quyết định của quốc gia Burkina Faso một lần nữa dấy lên tranh luận về cuộc thi sắc đẹp là lỗi thời hay mang tính trao quyền cho phụ nữ. Nhiều người cho rằng không nhất thiết phải đình chỉ các cuộc thi sắc đẹp mới có thể khuyến khích nữ giới theo đuổi khoa học. Theo họ, phụ nữ hoàn toàn có thể tham gia các lĩnh vực khoa học mà vẫn có thể góp mặt trong những cuộc thi sắc đẹp. Nhận định này không phải là không có cơ sở, hoa hậu kiêm diễn viên Manushi Chhillar (Miss World 2017) đang theo học trường Y để tiếp nối truyền thống gia đình.

“Khoa học xứng đáng được công nhận và tôi rất muốn thấy nhiều cô gái được khuyến khích khám phá lĩnh vực này. Nhưng việc tôn vinh trí tuệ không có nghĩa là bỏ qua vẻ đẹp, thời trang hay sự thể hiện sáng tạo. Phụ nữ nên được tự do tham gia các cuộc thi sắc đẹp và theo đuổi sự nghiệp khoa học. Hai điều này không hề loại trừ lẫn nhau.” - Olivia Bennett, nhà nghiên cứu về bình đẳng giới tại Úc.

Nhìn lại lịch sử của các hoa hậu, những cuộc thi sắc đẹp dành cho phụ nữ có mang lại một số lợi ích cho cộng đồng bằng cách đem lại tiếng nói đại diện và sự chú ý từ truyền thông để thực hiện các dự án thiện nguyện, nâng cao nhận thức về giáo dục, y tế, môi trường hay quyền trẻ em và phụ nữ. Tất nhiên, vẫn có những yếu tố về trí tuệ thông qua các màn đòi hỏi tư duy, kỹ năng ứng xử, khả năng truyền cảm hứng và trình độ học vấn chứ không chỉ riêng ngoại hình.

Ví dụ, năm 1992, Michelle Mclean đăng quang Hoa hậu Hoàn vũ năm 1992 tại Thái Lan. Cô trở thành người phụ nữ Namibia đầu tiên giành được danh hiệu và giúp cho đất nước được nhiều người biết đến. Sau cuộc thi, cô cũng thành lập nhiều quỹ cộng đồng để cải thiện đời sống và giáo dục của trẻ em và phụ nữ thuộc các quốc gia Nam Phi.

Về mặt lâu dài, một số người cảm thấy các cuộc thi hoa hậu dần trở nên không cần thiết khi bối cảnh xã hội và các vấn đề quan tâm hiện đại đã thay đổi. Ở Việt Nam, giai đoạn 2022-2024 từng bị ‘bội thực sắc đẹp’ khi quá nhiều cuộc thi hoa hậu lớn diễn ra khắp đất nước. Đây là một hiện tượng chung của khu vực Đông Nam Á, những quốc gia hàng xóm như Philippines, Thái Lan, Indonesia đều ‘cuồng’ thi hoa hậu, cả những cuộc thi cho nam và nữ.

Những người phản đối cuộc thi hoa hậu cũng có lý lẽ riêng. Động lực của các cuộc thi nhan sắc là thúc đẩy ngành kinh doanh về sắc đẹp nói chung và nhà tổ chức nói riêng. Nhiều cuộc thi tổ chức chỉ để thu lợi nhuận cho những người đứng đầu, nên một loạt những danh hiệu kỳ quặc đã ra đời. Chưa kể tên tuổi của những người có thứ hạng cao sẽ được sử dụng để bán và quảng cáo các mặt hàng của các đơn vị tài trợ.

Việc các thí sinh phải vật lộn để thể hiện tinh thần quốc gia hay đức hạnh vị tha khi diễu hành trong trang phục hở hang với đôi giày cao gót không quan trọng. Dù có ý thức được hay không, họ là hiện thân hoàn hảo của lý tưởng mà các nhà tài trợ đề ra. Họ không phải là công dân của các quốc gia cụ thể, riêng lẻ mà là của thị trường rộng lớn với các quy ước và thực tiễn về sắc đẹp được tiêu chuẩn hóa.

Cuối cùng, những cuộc thi sắc đẹp không giải quyết được những định kiến của xã hội về cái đẹp và những người phụ nữ tham gia, thậm chí chúng có thể củng cố định kiến đó. Dù nhấn mạnh vào chủ nghĩa quốc tế, các cuộc thi sắc đẹp thực chất là một lễ hội của sự đồng nhất. Hầu như mọi thí sinh đều là những phụ nữ trẻ, cao, mảnh mai với đôi chân dài, mái tóc dài, lông mi dài, hàm răng trắng hoàn hảo và những đường nét được tạo hình tỉ mỉ. Đi kèm với mỗi cuộc thi luôn là những ‘drama’ để kích thích lượt xem, cũng như đánh vào định kiến ‘phụ nữ phải cãi nhau trên sóng truyền hình.’

Dù đồng ý hay phản đối, các cuộc thi sắc đẹp chắc chắn vẫn được đầu tư để tồn tại lâu dài. Lựa chọn của quốc gia Burkina Faso có thể tạo cảm hứng cho nhiều đất nước khác thay đổi nhận thức và làm điều tương tự. Điều quan trọng là chúng ta cần tin rằng bản thân có thể góp phần vào sự thay đổi và được xã hội lắng nghe một cách chân thành, mà không cần phải bước qua một bộ lọc nào đó.