Có một bức ảnh chụp ngày 27 tháng 1 năm 1973 tại Trung tâm Hội nghị trên đại lộ Kléber, Paris. Căn phòng chật ních những người đàn ông trong vest tối màu, ngồi sau các tấm biển tên bằng đồng, mặt nghiêm nghị như đang gánh trọng lượng của cả một kỷ nguyên. Giữa khung cảnh ấy, có một người phụ nữ mặc áo dài, tóc búi gọn sau gáy, cầm bút ký vào văn bản sẽ chính thức kết thúc sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ tại Việt Nam.

Tên bà là Nguyễn Thị Bình. Người phụ nữ duy nhất trong số bốn bên ký kết Hiệp định Paris.

Trong kho tàng sử liệu phương Tây, người ta thường dành hào quang cho Henry Kissinger hay Lê Đức Thọ. Tên bà thường xuất hiện muộn hơn, khiêm nhường trong một câu chú thích: "đại diện của Chính phủ Cách mạng Lâm thời ký vào phiên bản thứ tư của hiệp định."

Nhưng lịch sử, như mọi câu chuyện, vốn dĩ luôn phụ thuộc vào việc ai là người đang cầm bút.

Đóa hồng kiên trinh trên bàn đàm phán

Bà sinh năm 1927 tại Sa Đéc, tên thật là Nguyễn Thị Châu Sa, quê gốc Điện Bàn, Quảng Nam. Ông ngoại bà là Phan Chu Trinh, người chí sĩ cả đời tin rằng khai sáng dân trí mới là con đường dẫn đến tự do, rằng thay đổi thực sự phải bắt đầu từ tư tưởng chứ không phải từ mũi súng. Lớn lên trong tư duy của một người đã chọn bục giảng thay vì chiến hào, bà Bình hiểu từ rất sớm rằng ngôn ngữ cũng có thể là vũ khí có thể đi xa hơn bất cứ viên đạn nào.

Bà bị thực dân Pháp bắt giam tại Chí Hòa cho đến năm 1954. Mẹ bà đã mất trước đó, để lại năm đứa em nhỏ cho người chị cả chưa đến ba mươi tuổi. Người ta hay nhìn lại những năm tháng ấy như bước ngoặt của người anh hùng, nhưng đọc hồi ký Gia đình, Bạn bè và Đất nước của bà, xuất bản năm 2012, người ta nhận ra điều gì đó khác về sự lặng lẽ của người đã sớm quen với việc gánh những thứ quá lớn mà ít kêu ca.

Năm 1969, khi Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ra đời, bà được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Ngoại giao. Ở tuổi 42, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử Việt Nam giữ cương vị này, trực tiếp dẫn đầu đoàn đàm phán tại Paris. Đối diện với đại diện của siêu cường mạnh nhất hành tinh, bà mang theo vốn tiếng Pháp lưu loát từ những năm tháng tại Lycée Sisowath, sự điềm tĩnh lạ kỳ và những câu trả lời sắc sảo đến mức khiến giới báo chí phương Tây phải ngả mũ.

Có lần, khi bị truy vấn về lý tưởng rằng: "Bà có phải ở Đảng Cộng Sản không?", bà chỉ đáp gọn: "Tôi thuộc Đảng yêu nước".

Giữa những phiên họp căng thẳng tại Kléber, bà ngược xuôi khắp các châu lục để kể cho thế giới nghe câu chuyện của Việt Nam. Bà hiểu rằng trong thời kì bom rơi đạn lạc lấn át lẽ phải và quyền bình đẳng, một người phụ nữ Việt Nam mặc áo dài ngồi ngang hàng với đại diện Washington trên trang nhất các mặt báo, tự thân nó đã là thông điệp hòa bình mạnh mẽ hơn bất cứ văn bản ngoại giao nào.

Khi lịch sử được viết bằng giọng nói của phụ nữ

Khi người ta nhớ đến những phụ nữ làm nên lịch sử, có một khoảng cách lạ giữa cái được ghi lại và cái thực sự đã xảy ra.

Rosalind Franklin chụp bức ảnh nhiễu xạ X-quang mà Watson và Crick dựa vào để công bố cấu trúc DNA năm 1953. Tên bà vắng mặt trong buổi lễ Nobel mười năm sau đó. Katherine Johnson, Dorothy Vaughan, Mary Jackson, những phụ nữ da đen tính toán quỹ đạo bay cho các chuyến vũ trụ đầu tiên của NASA trong thập niên 1960 nhưng phải nhiều thập kỷ sau câu chuyện của họ mới được kể lại đầy đủ. Không phải vì ai đó cố tình xóa tên họ, mà bởi lịch sử khi được viết vội thường chỉ ưu tiên những gì rực rỡ và quen thuộc nhất. Suốt một thời gian dài, cái khung hình ấy vốn chỉ được đo đạc bằng thước tấc của đàn ông, khiến những đóng góp âm thầm của phụ nữ vô tình rơi vào vùng ký ức.

Nhưng dân tộc Việt Nam có truyền thống lâu bền và đặc biệt trong việc nhìn nhận phụ nữ như những người sinh ra lịch sử. Từ Hai Bà Trưng, Bà Triệu cho đến thế kỷ XX với hàng nghìn phụ nữ tham gia kháng chiến ở mọi cương vị, lịch sử Việt Nam vốn đã quen với giọng nói của phụ nữ vang lên ở những thời khắc quyết định nhất. Bà Nguyễn Thị Bình, theo nghĩa nào đó, là sự nối tiếp tự nhiên của dòng chảy ấy, nhưng trên sân khấu khác, trước ống kính của cả thế giới, bằng thứ vũ khí mà thế kỷ XX mới trao cho con người, là ngôn ngữ ngoại giao và truyền thông quốc tế.

Điều làm cho câu chuyện của bà trở nên đặc biệt trong bức tranh toàn cầu, là ở chỗ nhiều nền văn hóa khác đã phải mất rất lâu để đi đến được chỗ mà Việt Nam đã đứng từ trước, rằng một người phụ nữ hoàn toàn có thể là tiếng nói đại diện cho cả một dân tộc trước bàn cờ thế giới.

Trong suốt nhiều thập kỷ sau năm 1975, Madame Nguyễn Thị Bình tiếp tục hiện diện trong đời sống công quyền Việt Nam, với tư cách Bộ trưởng Giáo dục, rồi Phó Chủ tịch nước từ 1992 đến 2002.

Không giống một số nhân vật lịch sử biến cuộc đời mình thành huyền thoại theo thời gian, bà Bình được biết đến với sự tiết chế và thực tế trong cách nói về quá khứ. Trong hồi ký Gia đình, Bạn bè và Đất nước, bà viết về những năm tháng đàm phán không phải như một anh hùng ca, mà như một người phụ nữ đã làm công việc của mình với tất cả sự nhọc nhằn, cô đơn và đôi khi là nghi ngờ. Cuốn sách ra đời năm 2012 và bà tiếp tục tự tay chỉnh sửa nó qua nhiều năm về sau, lần tái bản gần nhất là năm 2023, khi bà đã gần trăm tuổi.

Khi đặt bút ký vào Hiệp định Paris, Madame Bình đang viết lịch sử theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, bà đang làm điều mà ở thời điểm đó, rất ít phụ nữ được chạm tới. Kể từ khoảnh khắc ấy tại Paris, thế giới gọi bà là Madame Bình. Truyền thông thế giới đã phải học cách xướng tên người phụ nữ Việt Nam với tất cả sự trang trọng mà họ xứng đáng được nhận. Và theo sau sự hoà bình cho Tổ Quốc, đó có lẽ là một chiến thắng vẻ vang khác mà bà mang về từ Paris cho phụ nữ Việt Nam.

Trong cùng kỷ nguyên ấy, những bóng hồng quyền lực khác cũng đang xoay chuyển vận mệnh thế giới: Sirimavo Bandaranaike của Sri Lanka trở thành nữ Thủ tướng đầu tiên của nhân loại vào năm 1960; Golda Meir lèo lái Israel vượt qua cơn bão chiến tranh Yom Kippur năm 1973 và sau này là Wangari Maathai với hành trình trồng cây bền bỉ tại Kenya để nhận giải Nobel Hòa bình năm 2004. Những người phụ nữ ở những góc biển chân trời khác nhau, đi trên những con đường riêng biệt, đã cùng nhau tạc nên diện mạo mới cho thế kỷ XX, nơi thế giới buộc phải thừa nhận nhiều hơn về vai trò của phái nữ.