Ngày 7/7 vừa qua, Hiệu sách Onul Books do nhà văn đoạt giải Nobel văn học Han Kang sáng lập từ năm 2018 thông báo chính thức ngừng hoạt động. Sau khi chuyển từ Khu Yangjae về khu Tongui, Seochon (Seoul, Hàn Quốc), đây là nơi chốn của người yêu thích sách vở, văn chương thường xuyên ghé qua. Dù nó luôn ở trong tình trạng kinh doanh chật vật, Onul Books vẫn mở cửa hàng ngày trong 8 năm qua. Được biết, hiệu sách bị chủ sở hữu lấy lại mặt bằng, dẫn đến việc phải đóng cửa.

Câu chuyện về Onul Books có thể khiến người yêu sách liên tưởng đến việc Nhà sách Cá Chép TP.HCM ngừng hoạt động vào cuối tháng 4/2026. Dù có những khác biệt về mô hình hoạt động, kinh doanh và nguyên nhân đóng cửa, những sự kiện này vẫn để lại nhiều tiếc nuối cho độc giả. Điều gì sẽ xảy ra khi những hiệu sách độc lập nhỏ bé và tĩnh lặng, nhưng quan trọng và đầy ý nghĩa như vậy biến mất?

Khi hiệu sách không chỉ để… bán sách

Trong Những Kẻ Ích Kỷ Lãng Mạn, nhà văn người Pháp Frédéric Beigbeder từng viết rằng: “Các nhà xuất bản không đọc sách: họ chỉ xuất bản chúng. Các nhà phê bình không đọc sách: họ chỉ giở lướt qua chúng. Các độc giả không đọc sách: họ chỉ mua chúng. Kết luận: chẳng ai đọc sách cả, trừ các nhà văn”.

Nếu phải thêm một mệnh đề bổ sung cho lời của Beigbeder, đó sẽ là, “Các nhà sách không đọc sách: họ chỉ bán chúng (càng nhiều càng tốt)”. Sự lớn mạnh của các sàn thương mại điện tử, nhất là khi Việt Nam không có “fixed book price” (quy định pháp lý hoặc thỏa thuận thương mại buộc các nhà bán lẻ phải bán một cuốn sách đúng bằng mức giá do nhà xuất bản ấn định, ngăn chặn mọi hành vi bán phá giá hoặc chiết khấu quá mức) đang giết chết các nhà sách vật lý.

Nhưng sẽ thế nào, nếu một nhà sách không sinh ra chỉ để… bán sách. Onul Books của Han Kang là một ví dụ tiêu biểu. Từ lâu, các hiệu sách độc lập đã hình thành một nhận thức mới, chúng tự thân như một không gian văn hoá thay vì chỉ đơn thuần là các điểm bán lẻ.

Trong mắt Han Kang khi mở Onul Books, hiệu sách độc lập là không gian nơi những cuốn sách không đạt được doanh số nhất định vẫn có thể nhận được sự chú ý xứng đáng.

Những cuốn sách ‘vô hình’ trong các nhà sách lớn có thể được tìm kiếm tại các hiệu sách độc lập, và người đọc có thể sử dụng chúng để định hình lại cách họ nhìn nhận thế giới.

Các nhà sáng lập hiệu sách độc lập cũng thường tự đưa ra quyết định về việc lựa chọn loại sách, biến họ từ người bán sách trở thành những người giám tuyển. BooksActually (2005 - 2020), nhà sách độc lập nổi tiếng và tai tiếng tại Singapore do Kenny Leck và Karen Wai sáng lập đến từ niềm đam mê cá nhân về tình yêu dành cho sách vở như vậy.

Năm 2011, Kenny và Karen cũng tổ chức chung một cuộc triển lãm mang tên An Ode to Penguin nhằm giới thiệu các đầu sách từng được xuất bản bởi Penguin Books, với hơn 1000 đầu sách đến từ bộ sưu tập cá nhân của hai người. Con số còn lớn hơn lượng sách được trưng bày trong một số sự kiện kỷ niệm trước đó của chính nhà xuất bản Penguin. Kenny và Karen cũng từng phát triển thêm Math Paper Press, nhánh xuất bản trực thuộc hiệu sách với mục tiêu đưa các tác phẩm văn học mới và ít nổi tiếng tới công chúng.

BooksActually không chỉ hướng đến việc cung cấp các đầu sách văn học, báo chí chất lượng mà còn mang đến không gian thiết kế thân thiện cho người đọc (với mèo và những giá sách chạm trần). Hiệu sách khá rộng rãi, linh hoạt để có thể tổ chức nhiều sự kiện ra mắt sách, giới thiệu tác giả mới cũng như tổ chức triển lãm, biểu diễn nghệ thuật.

Onul Books cũng đã định hình và tiếp cận với đời sống xuất bản, văn chương và văn hoá hoá tương tự như BooksActually. Với diện tích chỉ 33 m2, nó vừa vặn một hiệu sách kết hợp các chương trình như câu lạc bộ đọc sách, các lớp viết văn, nơi giao lưu của những nhà văn quốc tế khi đến Hàn Quốc. Không gian nhỏ bé này chính là hiện thân của những người yêu sách và muốn mở nhà sách độc lập, khi nó không chỉ để bán sách mà còn là một nơi chốn hiện thực hoá các hoạt động và tình yêu dành cho sách vở.

Với độc giả Việt Nam, họ cũng dần quen thuộc với những hiệu sách độc lập tương tự như vậy. Hộp, The Bookworm Hanoi, Gác Xép, The Last Page hay Rù Rì Book Store đều được “thiết kế” như các không gian vừa bán sách vừa đọc sách, vừa giao lưu trò chuyện, hay tổ chức các sự kiện văn hoá nghệ thuật khác nhau.

Sự tiện nghi của những hiệu sách này không đến không gian rộng rãi hay phô trương, hơi lạnh điều hoà hay các cách trang trí hút mắt kiểu cách mà nằm ở chỗ, người đọc thoải mái ngồi xuống, chọn một cuốn sách, lật từng trang và nghiền ngẫm đọc.

Chúng tôi đã thuê một khoảng không gian nhỏ giữa thực tại để tạo nên nơi chốn tựa như ảo ảnh này. Cho đến một ngày, khi chúng tôi hiểu thấu ý nghĩa của tất cả những gì mình đã và đang viết nên trong không gian và thời gian thực tại này.

Han Kang từng nói về Onul Books rằng: “Chúng tôi đã thuê một khoảng không gian nhỏ giữa thực tại để tạo nên nơi chốn tựa như ảo ảnh này; và chúng tôi vẫn đang tiếp tục duy trì nó qua từng năm, đi ngược lại với quy luật của đồng vốn [...] Nhưng tôi đã tự hứa với lòng mình. Tôi tự hứa sẽ không bao giờ coi bất cứ điều gì liên quan đến hiệu sách này là thất bại. Cho đến một ngày, khi chúng tôi hiểu thấu ý nghĩa của tất cả những gì mình đã và đang viết nên trong không gian và thời gian thực tại này”.

Khi một hiệu sách biến mất

Các hiệu sách độc lập thường có chung một mã nhận diện. Chúng vô cùng quan trọng nhưng đồng thời, luôn trong trạng thái đầy mong manh và có phần “ảo ảnh” như lời Han Kang nói. Và rồi, với những lý do khác nhau, các hiệu sách độc lập cứ dần biến mất.

Nhưng trước khi biến mất, các hiệu sách độc lập này đã tạo ra một cách tiếp cận cùng đời sống và hoạt động đọc sách đầy thú vị. Han Kang từng đặt vấn đề rằng:

Có sự khác biệt lớn giữa việc có một hiệu sách trong phạm vi bảy hay tám trạm xe buýt và việc không có hiệu sách nào cả.

Và cũng chính nhà văn đoạt giải Nobel văn chương 2024 còn nói thêm: “Chúng gìn giữ sự đa dạng của các đầu sách. Khi độc giả tham gia các sự kiện văn hóa tại hiệu sách, nếp sống của họ sẽ thay đổi và họ đọc nhiều sách hơn. Rốt cuộc, chính lối sống của họ cũng sẽ thay đổi.”

Những hiệu sách độc lập thực sự là một chốn thực hành nhỏ bé, tĩnh lặng nhưng đầy ý nghĩa, như một sự nối dài của tình yêu đối với sách vở, từ người này sang người khác. Và có lẽ, tình yêu đó cứ nối dài mãi, kể cả khi một hiệu sách nào đó đóng cửa. Ký ức của nó có thể tan biến, nhưng nó đã từng là nơi người ta đến một lần nào đó trong đời.

Văn hoá đọc vẫn được khuyến khích nhưng tỷ lệ đọc sách có thể không tăng lên. Số liệu năm 2024 cho thấy người Việt Nam đọc trung bình khoảng 4 cuốn sách/năm (trong đó có tới hơn 2 cuốn là sách giáo khoa). Về mặt tần suất, chỉ có 30% dân số duy trì thói quen đọc sách thường xuyên, 44% thỉnh thoảng mới đọc và 26% hoàn toàn không đọc sách.

Người Việt đọc trung bình 4 cuốn sách/năm. 30% dân số duy trì thói quen đọc sách thường xuyên, 44% thỉnh thoảng mới đọc và 26% hoàn toàn không đọc sách.

Theo Cục Xuất bản, Việt Nam in và phát hành khoảng 50.000 đầu sách mỗi năm. Con số này tạo ra sự phi lý, đối với cả những người yêu đọc sách đến đâu. Công việc giám tuyển hay lựa chọn sách càng khó khăn. Đó là cuộc chơi của ngành kinh tế chú ý, với các chiến lược marketing, của những trưng bày nổi bật tại các hiệu sách lớn, của giá chiết khấu cao, và một hệ thống KOL, KOC “review sách” hộ đơn vị phát hành.

Sự tiện lợi từ các cửa hàng sách trực tuyến, giá chiết khấu cao, những mùa hội sách và dọn kho đều kích thích người ta tiêu dùng, mua sắm hơn là đọc sách. Một nhà văn từng đoạt giải Nobel khác, Orhan Pamuk (Bảo Tàng Ngây Thơ, Tên Tôi Là Đỏ…) từng phải vứt bớt sách. Pamuk quyết định “trừng phạt” thư viện của mình, “Đây là cách mà, với lương tâm trong trẻo lạ lùng, tôi nhặt ra 250 cuốn sách trên kệ và vứt đi”.

Số đầu sách xuất bản nội địa cao, chưa kể sách ngoại văn và các nền tảng trực tuyến khác là một chuyện có thể “bẫy” người đọc sách. Vì thế, họ cần một không gian để thực sự đọc sách. Đó có thể là thư viện hoặc quán cà phê; phòng đọc tại gia hoặc một bãi biển đẹp (tranh thủ lúc đi du lịch cùng công ty chẳng hạn).

Nhưng có lẽ, không có một không gian đọc sách nào vừa mang tính cá nhân vừa kết nối xã hội như các hiệu sách độc lập.

Sự nhỏ nhắn và giản tiện của nó vừa mang tính chất riêng tư tựa như đang ở chính nhà mình. Những sự kiện liên quan (ra mắt sách, giao lưu trao đổi…) cũng kết nối những người đọc sách riêng biệt với nhau, tạo nên những cộng đồng nhỏ đầy linh hoạt.

Nếu ai đó đã từng ở trong một câu lạc bộ đọc sách, xem một hiệu sách độc lập nào đó như một nơi chốn thú vị mà họ muốn ghé qua khi có thể, vào những cuối tuần, họ sẽ hiểu được cảm giác của sự biến mất này. Nó không chỉ tước đi một nơi chốn, một không gian, tạo ra một ký ức mà còn là những nỗi tiếc nuối mơ hồ của sự mất mát về trải nghiệm đọc sách.

Tất nhiên, khi một hiệu sách độc lập đóng cửa, một hiệu sách khác sẽ mọc lên. Mở hiệu sách có thể là một “bệnh chứng” của những người “nghiện” sách vở. Họ muốn tạo ra một không gian đặc biệt cho người yêu đọc sách, trước hết là bản thân họ. Dẫu vậy, khi một không gian đọc sách như vậy biến mất, nó để lại những ký ức và niềm tiếc nuối mơ hồ.