Hoạt động suốt 6 thập niên, Dolly Parton đóng nhiều vai trò trong làng giải trí nước Mỹ. Từ là huyền thoại nhạc Country, người truyền cảm hứng cho các ngôi sao không ngừng mở rộng phạm vi hoạt động đến một nữ diễn viên hai lần được đề cử Quả cầu vàng và gần đây nhất, là những hoạt động thiện nguyện không ngừng nghỉ.

Mới đây, tin tức bà qua đời sau thời gian dài chống chọi với ung thư đã khiến nước Mỹ vô cùng bàng hoàng. Đương kim tổng thống đã ngay lập tức yêu cầu cả nước treo cờ rũ trong suốt một tuần để tưởng nhớ bà, cùng lúc hàng loạt những người nổi tiếng, từ các siêu sao âm nhạc đến chính trị gia… cũng dành những lời trân trọng gửi đến một người đầy đủ phẩm chất. Những điều nói trên cho thấy vị thế đặc biệt của huyền thoại này.

Huyền thoại tóc vàng

Sinh năm 1946, Dolly Parton có một tuổi thơ tương đối khó khăn nhưng đầy niềm vui. Là con thứ 4 trong số 12 anh chị em, bà đã lớn lên trong một căn nhà gỗ nằm bên bờ sông Little Pigeon bang Tennessee, vùng Appalachia. Trong hồi ký và các cuộc phỏng vấn, bà cho biết nhà mình tuy không giàu có và thiếu nhiều điều kiện vật chất, thế nhưng bản thân lớn lên trong hạnh phúc và âm nhạc là nơi tựa nương để mình có thể vượt qua chính giai đoạn này. Âm nhạc đã đến với bà như một đặc ân, khi 5 tuổi bà đã viết bài đồng dao đầu tiên, hát trên sóng phát thanh và truyền hình năm 10 tuổi, cũng như học hỏi bất cứ nhạc cụ nào, từ banjo, guitar đến đàn harp từ những người họ hàng… Chính điều này đã hình thành nên những điểm đặc trưng trong sáng tác của bà.

Nổi tiếng với Country, nhưng Parton cũng có những album Bluegrass và Americana được truyền cảm hứng từ vùng nông thôn mình đã trưởng thành. Với giai điệu bắt tai, lời hát của bà giàu chiêm nghiệm, kể những câu chuyện riêng tư đầy cảm xúc. Đơn cử trong bản hit 1971 Coat of many colors, bà đã hát về tình cảnh thiếu thốn một cách đẹp đẽ, qua việc mô tả cảm xúc khi mẹ khâu những mảnh vải lại với nhau để tạo nên một chiếc áo mới và sự kỳ thị của bạn bè mình. Hay với In the Good Old Days (When Times Were Bad), bà đã nói về lần mẹ mình đau đớn, ốm yếu nằm đó bệnh tật mà nhà thì không đủ tiền để gọi bác sĩ… Và dẫu khi đã nổi tiếng, có đủ tiền tài cũng như danh vọng, nhưng bà chưa bao giờ từ chối gốc gác, thậm chí còn tìm ra cách kết hợp thị hiếu với câu chuyện riêng. Đơn cử vào năm 2008, bà cho phát hành album Backwoods Barbie, ngầm ý nói bản thân là cô búp bê nhiều người khao khát đến từ nông thôn.

Nhưng bởi Barbie cũng thường gắn với định kiến là những “cô gái tóc vàng ngốc nghếch”, nên Parton cũng có một mảng sáng tác đậm tính tuyên ngôn. Dù không thừa nhận là một nhà nữ quyền bởi âm nhạc của bản thân chỉ kể về những trải nghiệm cá nhân, nhưng trong nhiều tác phẩm mà bà sáng tác, ta có thể thấy một sự phản kháng mang tính ngấm ngầm. Điều đó có thể nhìn thấy ngay từ rất sớm với bản hit Dumb Blonde (1966), nơi bà lên án những định kiến về phụ nữ, trong khi với Down From Dover và Daddy Come Get Me, bà cũng nhắc đến việc mang thai ở tuổi vị thành niên và cách mà chế độ gia trưởng đổ lỗi cho những người phụ nữ…. Hay ở một bản hit khác, bà không hạ bệ hay cạnh khóe người thư ký ve vãn chồng mình, mà đã ứng xử một cách văn minh, vừa thẳng thắn gọi tên người ấy – Jolene, vừa cho thấy sự mong manh của bản thân, khi thừa nhận bản thân không mạnh mẽ hay xinh đẹp như cô, vì vậy hãy tha cho chồng của mình.

Với chất giọng soprano sáng màu, Parton là ngôi sao hiếm hoi vẫn giữ được âm sắc vàng mười sau nhiều thập niên hoạt động. Cũng như tạo hình, giọng hát của bà thường gợi nhắc đến sự trẻ trung, nhưng cũng đồng thời trầm, khàn dần theo thời gian. Trong suốt sự nghiệp, bà đã có tổng cộng 25 đĩa đơn nhạc đồng quê đứng đầu bảng xếp hạng, cũng như đã cho ra mắt hơn 40 album. Song song đó, sự nghiệp phim ảnh cũng bà cũng rất thăng hoa, mà đáng nhớ nhất là phim 9 to 5 đóng cặp cùng huyền thoại Jane Fonda, cũng mang thông điệp nữ quyền thú vị. Trong những năm cuối đời, bà đã nung nấu một vở nhạc kịch về trải nghiệm đã qua, tuy vậy do nhiều lý do dự án đã bị trễ nãi, và theo thông báo mới nhất, Dolly: A True Original Musical sẽ được trình diễn vào năm 2027.

Sự nghiệp dài rộng

Riêng trong âm nhạc, sự nghiệp của Parton cũng phản ánh một cách rõ ràng những chuyển biến và bước phát triển của làng nhạc thế giới. Xuất hiện từ cuối thập niên 1960, ở giai đoạn đầu, bà vẫn phải dựa vào cộng sự nam để ra mắt khán giả trong một thời điểm mà định kiến giới vẫn còn hằn sâu và làn sóng nữ quyền thứ hai vừa mới mấp mé. Cụ thể, bà đã khởi đầu bằng 7 năm tham gia chương trình The Porter Wagoner Show cùng ngôi sao này. Suốt quá trình đó, cả 2 đã phát hành đến 21 bản song ca ăn ý, có thể kể đến Holding On to Nothin’, Just Someone I Used to Know... Kể từ những năm 1970, bà bắt đầu có độ nhận diện vượt mặt nam nghệ sĩ, và dần có được sự nghiệp vững chắc. Bản hit I Will Always Love You mà sau này Whitney Houston đã đưa vào lịch sử âm nhạc trong phim The Bodyguard chính được bà sáng tác chỉ trong 1 ngày, dành tặng Wagoner như lời tạm biệt và bày tỏ lòng biết ơn đến người đã dẫn dắt mình.

Trong chương mới của sự nghiệp, dù ban đầu bị hãng đĩa bắt buộc phải hát nhạc Pop trào lưu, nhưng Parton đã thành công kết hợp điều này vào dòng Country, từ đó những Joshua, Jolene, Here You Come Again, Heartbreaker, Islands in the Stream… nối nhau ra mắt, đưa bà lên đỉnh cao sự nghiệp. Năm 1978, bà được Hiệp hội Nhạc đồng quê (hay sau này được biết đến là giải CMA) trao cho vinh dự cao nhất – Nghệ sĩ của năm, trong khi hai năm 1975, 1976 bà cũng trở thành Nữ nghệ sĩ của năm. Năm 1980, với 9 to 5, bà đã mang về 2 giải Grammy và một đề cử Oscar. Từ đây, những ngôi sao như Shania Twain, Carrie Underwood, Taylor Swift, Kacey Musgraves và còn nhiều nữa đã được truyền cảm hứng, qua đó không ngừng mở rộng biên giới của thể loại này như Emmylou Harris nói trong sự kiện vinh danh Parton với giải Kennedy Center Honors năm 2006:

“Tôi không biết ai, đặc biệt là trong giới nhạc đồng quê, lại không cố bắt chước Dolly theo cách nào đó”.

Vào năm 1987, bà phát hành album Trio đầu tiên trong bộ đôi đĩa nhạc hợp tác với 2 nữ huyền thoại khác của dòng Country là Linda Ronstadt và Emmylou Harris. Điều này không chỉ cho thấy thông điệp “Women support women” mà còn khẳng định chỗ đứng của phụ nữ trong dòng nhạc vốn gắn liền với nam giới. Xen kẽ đó, bà cũng cho ra mắt những bài hát thuộc đa dạng thể loại, từ Bluegrass miền núi đến Country pha Soul, từ Pop trong thời kỳ Disco đến Rock’n’Roll của thập niên 1980, 1990. Album chính thức cuối cùng của bà mang tên Rockstar cũng là những màn cover đỉnh cao những bản hit Rock’n’Roll kinh điển nhất, được đánh giá cao. Ở quãng sau sự nghiệp, ngoài cái nôi Nashville, bà cũng ủng hộ hết mình những ngôi sao đương đại khi không ngừng kết hợp với các hiện tượng mới, như Miley Cyrus, Kesha, Bebe Rexha, Post Malone, Sabrina Carpenter… qua đó cho thấy sự tiếp nối, hành trình dài rộng và sức ảnh hưởng đặc biệt của bà.

Phá vỡ mọi biên giới

Không chỉ trong phim ảnh và âm nhạc, Parton ngay từ rất sớm cũng đã xây dựng thương hiệu riêng biệt của bản thân mình. Hình tượng khán giả thường thấy nhất ở bà là những trang phục trình diễn đính đá lấp lánh, bó sát tôn vinh đường cong, mái tóc vàng bồng bềnh quyến rũ và cách trình diễn nhiệt huyết. Cùng Cher, bà là "nữ nhân không tuổi" của làng giải trí, nổi bật với quan điểm sâu sắc về vẻ đẹp toàn diện của người phụ nữ, dù là tự nhiên hay có can thiệp:

“Hy vọng mọi người có thể nhìn thấu mái tóc để biết tôi có bộ óc, nhìn thấu vòng một để biết tôi có trái tim và đằng sau hết thảy thứ khác để biết rằng tôi cũng có tài năng.”

Cùng với âm nhạc, bà cũng từ sớm là một nữ doanh nhân thành công với sự mát tay ở mảng kinh doanh. Với kinh nghiệm diễn xuất, bà đã thành lập công ty sản xuất phim và truyền hình Sandollar cùng quản lý cũ Sandy Gallin, từ đó cho ra mắt những tác phẩm ăn khách như Buffy the Vampire Slayer hay loạt phim Father of the Bride. Năm 1986, bà cũng đầu tư và xây dựng công viên giải trí Dollywood, tái hiện quang cảnh thiên nhiên và những gì gắn bó từ thuở ấu thời với các khu nghỉ dưỡng, nhà hát, nhà hàng và công viên nước nổi tiếng. Qua đó có thể thấy tài năng của bà ở nhiều lĩnh vực và truyền cảm hứng cho các thế hệ sau về những gì mà một nghệ sĩ nữ có thể làm được.

Từ đầu thập niên 1990, bà đã thành lập Quỹ Dollywood nhằm mục đích thiện nguyện. Trong đó nổi tiếng nhất là dự án Thư viện Tưởng tượng (Imagination Library) nhằm gửi một cuốn sách phù hợp với độ tuổi mỗi tháng đến mỗi trẻ em trong quận cho đến khi chúng 5 tuổi. Bà cho biết ý tưởng này bắt nguồn từ việc cha mình không biết đọc và viết, cũng như rất nhiều khó khăn ông đã trải qua vì chính điều này. Tính đến nay, gần 25 triệu cuốn sách được phân phối mỗi năm trên khắp Hoa Kỳ, Canada, Úc, Anh và Ireland. Năm 2003, bà cũng thành lập một khu bảo tồn để bảo vệ loài đại bàng đầu trắng, cũng như đóng góp rất nhiều cho các vấn đề thời sự, từ cháy rừng, thiên tai đến y tế.... Bà cũng là một tiếng nói đương thời, góp phần thay đổi nhận thức, giúp đỡ cộng đồng yếu thế, không chỉ phụ nữ từ những ngày đầu sự nghiệp mà còn cộng đồng LGBTQ+ cũng như định kiến về màu da, sắc tộc... vẫn luôn hiện tồn.

Với những cống hiến như đã nói trên, mất đi Dolly Parton là tiếc nuối lớn của thế giới này như Beyoncé đã viết để tưởng nhớ huyền thoại của làng Country:

“Bà đã dạy ta rất nhiều bài học về cách sống là chính mình. Mãi luôn biết ơn tầm nhìn về nghệ thuật, trái tim nhân hậu, sự hào phóng, khiếu hài hước và tinh thần tiên phong của bà”.