Trong những bảo tàng lưu giữ ký ức chiến tranh hay những đợt khai quật tìm hài cốt liệt sĩ, người ta thường bắt gặp những hiện vật mang dáng dấp của lịch sử: khẩu súng, chiếc mũ, bộ quân phục, tấm bản đồ, những lá thư đã ngả màu thời gian. Nhưng đôi khi, giữa những vật chứng ấy lại xuất hiện một món đồ nhỏ bé - chiếc lược. Vật dụng này không mang lại lợi thế trên chiến trường, cũng không có giá trị vật chất đặc biệt, nhưng nó lưu giữ ký ức lịch sử và cả những ước hẹn gặp lại nhau khi hòa bình. “Nhiệm vụ của Tổ quốc giao phó, anh phải lên đường, em ở nhà hãy chờ đợi anh. Hòa bình lặp lại, anh sẽ trở về”.

Chút bình thường giữa những năm tháng nhiều biến động

Trước khi trở thành kỷ vật, chiếc lược vốn là một vật dụng rất đỗi thân thuộc. Nó nằm trước gương, trong túi áo, giỏ xách và nâng niu mái tóc trước khi bắt đầu một ngày mới. Thế nhưng, chiến tranh đã khiến những thói quen tưởng chừng hiển nhiên bỗng trở thành điều xa xỉ.

Khi mọi tâm huyết đều dồn vào mục tiêu độc lập, những thói quen vốn thuộc về đời sống riêng tư đều phải gác lại phía sau. Thế nhưng, những vật dụng rất đỗi đời thường như chiếc lược vẫn xuất hiện trong hành trang của nhiều người lính. Có chiếc lược được gọt từ mảnh tre, miếng gỗ, có chiếc làm từ sừng động vật được mài nhẵn, cũng có những chiếc được chế tác từ vỏ nhôm của máy bay, biến một mảnh vật liệu từng thuộc về chiến tranh thành món đồ phục vụ đời sống. Tùy vào hoàn cảnh và nguồn vật liệu có thể tìm thấy, người lính đã dùng sự khéo léo để tạo nên những vật dụng nhỏ bé nhưng thiết thực, đôi khi chỉ bằng những thao tác thủ công. Sự đa dạng về chất liệu vì thế cũng khiến mỗi chiếc lược mang một câu chuyện riêng. Tại các bảo tàng trưng bày kỷ vật chiến tranh hay trong những chiến dịch khai quật tìm kiếm liệt sĩ, có lẽ không khó để bạn nhận thấy bên cạnh quân trang và những vật dụng phục vụ cuộc sống, vẫn còn đó những chiếc lược từng cùng những người lính, văn công và cả các y bác sĩ chinh chiến qua những tháng ngày bom đạn.

Sự hiện diện của chúng gợi ra một điều tưởng như nghịch lý, ngay cả khi chiến tranh khiến cuộc sống trở nên khắc nghiệt, con người vẫn cố gắng duy trì những thói quen của một đời sống bình thường. Có lẽ vì thế, chiếc lược mang một ý nghĩa đặc biệt khi đặt trong bối cảnh chiến tranh. Nó không đại diện cho chiến thắng hay thất bại. Nó đại diện cho đời sống.

Một chiếc lược có thể chất chứa bao nhiêu ký ức?

Từ những tác phẩm văn học, thước phim cho đến ký ức được truyền lại qua nhiều thế hệ, chiếc lược có lẽ đã trở thành một hình ảnh quen thuộc trong ký ức của người Việt. Vốn chỉ là một vật dụng giản dị, gắn với việc chải tóc mỗi ngày, chiếc lược lại nhiều lần xuất hiện trong những câu chuyện về tình thân, tình yêu và sự chia lìa. Đặc biệt trong chiến tranh, khi đời sống thiếu thốn khiến những vật dụng quen thuộc như bút, kẹp tóc, sổ tay... đều trở nên quý giá, một chiếc lược nhỏ gọn, dễ mang theo và có thể khắc tên hoặc lời nhắn vì thế cũng trở thành tín vật trước khi chia xa.

Có người cha làm chiếc lược tặng con trước khi trở lại chiến trường. Có người trao chiếc lược như món quà gửi lại người mình yêu, cùng lời hẹn về ngày hòa bình. Cũng có những chiếc lược đi cùng chủ nhân đến tận khi họ nằm xuống. Khi còn nằm trong túi áo của một người lính, nó chỉ là một vật dụng. Khi được trao cho người yêu, nó trở thành niềm tin. Và khi được tìm thấy bên cạnh hài cốt sau nhiều thập kỷ, nó trở thành chứng nhân của một cuộc đời.

Vậy liệu một chiếc lược sẽ có thể mang theo bao nhiêu ký ức? Câu trả lời sẽ là vô chừng. Nó lưu giữ hình bóng của người ra đi trong ký ức của người ở lại. Và đôi khi, sau hàng chục năm nằm lại dưới lòng đất, nó còn có thể trở thành sợi dây cuối cùng nối một người lính với tên tuổi, gia đình và quê hương của họ.