Như bao ngày khác, tôi đi bộ trong công viên với bộ đồ tập quen thuộc. Thế nhưng, sự bình yên ấy nhanh chóng bị phá vỡ khi những lời nói tưởng chừng vô thưởng vô phạt vang lên: “Này, hot quá đi thôi, mặc kín kín lại đi em”. Khi tôi thể hiện sự khó chịu, phản ứng nhận lại không phải là lời xin lỗi, mà là sự ngạc nhiên pha lẫn khó chịu: “Có gì đâu mà căng. Đẹp thì mới được trêu”.

Khi chia sẻ câu chuyện này với những người phụ nữ khác, tôi nhận ra đó không phải là trải nghiệm cá nhân, mà là một mẫu số chung. Phụ nữ ở mọi độ tuổi đều từng bị trêu ghẹo, bình phẩm, đánh giá ngoại hình ngay trong những khoảnh khắc đời thường nhất. Và điều đáng lo ngại hơn cả là trong nhiều bối cảnh xã hội, những hành động trêu ghẹo, huýt sao, bình phẩm khiếm nhã vẫn được ngầm chấp nhận, thậm chí được xem như một hình thức “khen ngợi” vô hại dành cho phụ nữ.

Nhưng liệu một lời trêu ghẹo, khiến người nghe cảm thấy khó chịu, bị soi xét hay mất an toàn, có còn là lời khen? Hay đó chính là hành vi quấy rối đã bị bình thường hóa quá lâu đến mức không ai còn đặt câu hỏi?

Catcall: Ranh giới mong manh giữa trêu đùa và quấy rối

Theo từ điển Merriam-Webster, thuật ngữ catcall được dùng để chỉ hành vi huýt sáo, hò hét hoặc đưa ra những lời bình phẩm mang tính khiếm nhã, nhắm trực tiếp vào ngoại hình của một người, đặc biệt là nữ giới ở nơi công cộng mà không có sự đồng thuận của đối tượng bị nhắm đến.

Xét dưới góc độ lịch sử, catcall không phải là hiện tượng mới. Trong xã hội La Mã cổ đại, đàn ông từng huýt sáo (wolf-whistling) và hò hét đưa ra bình luận (shout comments) các nữ nghệ sĩ như một cách thể hiện sự chú ý. Về sau, tại nước Anh thời Tudor, hình ảnh tiếng huýt sáo gắn liền với biểu tượng sói, đại diện cho dục vọng và sự hung hăng của hình mẫu nam giới trong sân khấu và văn hóa đại chúng. Những biểu tượng này cho thấy catcall vốn gắn chặt với quyền lực giới và cái nhìn coi cơ thể phụ nữ là đối tượng để đánh giá và chiếm hữu bằng lời nói.

Hành vi catcall dần được củng cố và bình thường hóa khi nó liên tục xuất hiện trong văn hóa đại chúng, ngay cả ở những sản phẩm giải trí dành cho trẻ em. Trong các bộ phim hoạt hình kinh điển của Tex Avery và Warner Bros như Bugs Bunny, The Wolf hay Daffy Duck, hành vi huýt sáo thường được sử dụng như một thủ pháp gây cười nhằm biểu đạt sự bấn loạn trước vẻ đẹp của nhân vật nữ. Tiếng huýt sáo trong những phân cảnh này không mang sắc thái phê phán, mà được xây dựng như một phản xạ “bản năng”, thậm chí đáng yêu của nhân vật nam.

Chính cách thể hiện ấy đã vô tình truyền tải một thông điệp sai lệch: Việc bình phẩm và thu hút sự chú ý của phụ nữ bằng lời nói hay cử chỉ mang tính xâm phạm được xem là điều bình thường, thậm chí là biểu hiện của sự cuốn hút. Khi được đặt dưới lớp vỏ hài hước của phim hoạt hình, hành vi catcall dễ dàng bị làm mờ bản chất quấy rối, khiến nhiều trẻ em nam tiếp nhận nó như một hành động “cool ngầu” hoặc mang tính thể hiện bản lĩnh, thay vì nhận ra đây là hành vi thiếu tôn trọng và có thể gây tổn thương đến đối phương.

Về lâu dài, việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với những hình ảnh này góp phần hình thành nhận thức lệch lạc về giới. Trẻ em học cách bắt chước hành vi trước khi học cách đặt câu hỏi về đúng sai. Khi catcall được trình bày như một trò đùa vô hại, xã hội đã vô tình gieo mầm cho một nền văn hóa nơi ranh giới giữa sự ngưỡng mộ và quấy rối bị xóa nhòa từ rất sớm.

Làm hoa cho người ta hái, làm con gái cho người ta trêu

Trong bối cảnh văn hóa Á Đông, nơi tư tưởng trọng nam khinh nữ vốn lên ngôi và trật tự giới thường thiên về phía nam giới trong đời sống thường nhật, hành vi catcall càng dễ được dung dưỡng dưới danh nghĩa "văn hóa và thói quen". Tại Việt Nam, thành ngữ "Làm hoa cho người ta hái, làm con gái cho người ta trêu" đã in hằn trong lịch sử văn hóa khi việc trêu hoa ghẹo nguyệt vốn được coi là hành vi xã hội chấp nhận. Điều này phản ánh quan niệm tồn tại từ lâu: Phụ nữ được mặc định là đối tượng để ngắm nhìn, bình phẩm và đánh giá.

Chính cách tư duy ấy đã khiến nhiều hành vi quấy rối bằng lời nói bị hợp thức hóa. Khi một người phụ nữ lên tiếng phản đối, phản ứng thường gặp không phải là sự lắng nghe mà là lời trách ngược: "Tại sao lại nhạy cảm?"; "Tại sao không xem đó là lời khen". Gánh nặng giải thích và chịu đựng được đặt lên vai người bị xâm phạm, trong khi hành vi trêu ghẹo lại được bao bọc bởi những mỹ từ như vui vẻ, thoải mái hay mang tính văn hóa Á Đông.

Trong đời sống Việt Nam đương đại, những định kiến này không chỉ tồn tại ở thế hệ trước mà còn được truyền tiếp một cách vô thức qua gia đình, nhà trường và truyền thông đại chúng. Trẻ em lớn lên trong môi trường nơi việc trêu ghẹo phụ nữ được xem là bình thường sẽ học cách coi đó là một phần của nam tính. Ngược lại, trẻ em gái được dạy phải nhẫn nhịn, giữ hòa khí và tránh gây rắc rối. Sự im lặng ấy, theo thời gian, dần trở thành chuẩn mực xã hội.

Trả lại sự an toàn cho không gian công cộng

Theo ActionAid Việt Nam, có ít nhất 87% phụ nữ và trẻ em gái từng trải qua các hành vi quấy rối tình dục nơi công cộng, bao gồm huýt sáo, trêu ghẹo, bình phẩm về ngoại hình hay nhìn chằm chằm vào những bộ phận nhạy cảm trên cơ thể. Phần lớn những hành vi này không để lại tổn thương thể chất, nhưng lại âm thầm gây ra những vết hằn tâm lý kéo dài, từ cảm giác lo sợ, mất an toàn cho đến việc tự điều chỉnh cách ăn mặc và di chuyển trong đời sống hằng ngày. Đáng lo ngại hơn, không ít nạn nhân thậm chí còn không kịp nhận ra mình đang bị quấy rối, bởi những hành vi ấy đã bị bình thường hóa quá lâu trong đời sống xã hội.

Chính vì vậy, việc nhìn nhận catcall như một hình thức quấy rối không phải là sự cực đoan hay phủ nhận những lời khen chân thành, mà là bước cần thiết để xác lập lại ranh giới của sự tôn trọng. Một xã hội an toàn không phải là nơi phụ nữ phải học cách chịu đựng hay bị bỏ qua, mà là nơi họ có thể tự do di chuyển trong không gian công cộng mà không phải mang theo áp lực bị đánh giá hay khiếm nhã hóa ngoại hình.