Không ngoa khi nói nữ nhà văn người Canada là hiện thân sống động nhất của văn chương, không chỉ hoạt động ở đa dạng lĩnh vực, thể loại, mà còn cho thấy một dòng chảy xuyên suốt từ cổ chí kim, từ cổ đại đến đương đại. Việc vinh danh bà có thể nói là khẳng định cao nhất cho sứ mệnh của giải thưởng này - tìm ra một nhà sáng tạo đúng nghĩa, sở hữu di sản có tầm ảnh hưởng bao trùm, đồng thời là người liên tục băng qua những đường biên giới một cách độc đáo.

Từ thần thoại bước ra

Sinh năm 1950 tại Toronto (Canada), một trong những mảng đề tài quan trọng nhất của Anne Carson là nghiên cứu, chuyển ngữ và phái sinh văn học cổ điển. Trong một cuộc phỏng vấn, nữ nhà văn chia sẻ “cơ duyên” nối mình với di sản hơn 3.000 năm tuổi của nhân loại khởi phát vô cùng tình cờ, khi một ngày nọ cô gái Anne vô tình bắt gặp một cuốn sách của Sappho - nữ tác giả sinh sống khoảng 2.500 năm trước và thấy cuốn hút kỳ lạ. Với tuổi trẻ đầy mạo hiểm và muốn vượt qua thử thách, cô đã theo học tiếng Hy Lạp cổ, từ đó mở rộng sang tiếng Latinh cũng như nghiên cứu thần thoại trong suốt cuộc đời.

Tuy vậy ngôn ngữ là một rào cản, nhận thấy điều đó, bà đã tự mình chuyển ngữ những kho tàng bị “thời gian vùi lấp”, từ đó khai quật chúng một lần nữa bằng “ánh sáng” của tiếng Anh hiện đại. Càng đặc biệt hơn khi những bản dịch này được đánh giá cực kỳ cao, thậm chí Chủ tịch Ủy ban Văn học của Viện Hàn lâm Thụy Điển Anders Olsson cũng nhận định hoàn toàn có thể xem đây là những dự án độc lập, bởi không chỉ chuyển ngữ bề mặt, bà còn thật sự làm chúng “sống dậy”. Theo đó trong các bản dịch, Carson trung thành một cách hoàn toàn với chính nguyên tác. Chẳng hạn trong khi những dịch giả khác luôn muốn che giấu những văn bản cổ điển không hoàn chỉnh bởi nhiều lý do khách quan, thì bà không ngại khẳng định điều đó bằng dấu ngoặc vuông “]” ý chỉ những điều đã mất.

Để rồi từ những đoản văn không còn và sự bất khả để chuyển ngữ hoàn hảo, bà đã mở ra một cánh cửa mới khi phái sinh thêm các văn bản này. Để dễ hình dung,

Anne Carson không chỉ là người “khai quật” thông qua dịch thuật, mà còn “trang trí”, làm chúng phát ánh lân quang qua việc đồng sáng tạo, đặt ra những nhãn quan mới với các lăng kính vô cùng đặc biệt.

Chẳng hạn ở Men in the Off Hours được viết dưới hình thức thơ kết hợp văn xuôi, bà đã đặt những tác giả hiện đại như Virginia Woolf, Emily Dickinson,… bên cạnh sử gia Thucydides, Thánh Augustine… của thời đại cũ, từ đó cho thấy những vấn đề ngày nay không mới, mà trên thực tế đã xuất hiện hàng nghìn năm qua, chỉ là dưới “lớp vỏ” khác. Hay với tiểu thuyết bằng thơ Autobiography of Red nổi tiếng nhất, bà cũng xoay chuyển motif anh hùng-quái vật trở thành một cặp đôi bị giằng xé giữa tình yêu và việc không được đáp lại, từ đó bổ sung thêm góc nhìn mới để trả lời câu hỏi ai mới là quái vật, nêu bật sự khủng hoảng căn tính và khẳng định sự phức tạp của cảm giác yêu đương.

Sức mạnh của những điều vụn vặt

Tình cảm vừa mới nói ấy hóa ra không chỉ hiện diện một lần, mà còn xuất hiện một cách xuyên suốt trong sự nghiệp sáng tác của Anne Carson. Theo đó ngay tác phẩm đầu tay Eros Bittersweet ra mắt vào năm 1986 vốn là cuốn sách được phát triển lên từ luận văn tiến sĩ, bà đã mượn một ý của Sappho khi phân tích từ nguyên, rằng “Eros” - ái tình vốn bắt nguồn từ cụm “ngọt và đắng”. Quả là như vậy khi điều này rồi sẽ trở đi trở lại để cho ta thấy “lưới tình” cũng như mạng nhện, nhìn xa những tưởng đẹp đẽ nhưng khi đến gần ta sẽ nhận ra đó là mối nguy cần phải dè chừng.

15 năm sau, trong cuốn The Beauty of the Husband giúp bà trở thành tác giả nữ đầu tiên giành giải T. S. Eliot danh giá nhất của lĩnh vực thơ ca, điều này thêm lần nữa sẽ trở lại. Trong cuốn sách này, bằng 29 đoản văn ngắn có thể xem như thơ văn xuôi mà bà gọi là những điệu tango, Carson đã tái hiện sự giằng giai khi dù biết người chồng lăng nhăng, thiếu chung thủy, nhưng người phụ nữ vẫn luôn tha thứ và chọn bao dung, như điệu tango có tiến có lùi, và cho đến cùng vẫn là ở lại vị trí ban đầu.

Nhưng tình yêu chỉ là một trong số ít dạng cảm xúc, bởi nếu nhìn rộng ra hơn, câu chuyện mà bà mang đến vốn đầy cá nhân. Trong một cuộc phỏng vấn bà từng nói rằng mình không phải kiểu người nghĩ ra được những cốt truyện giật gân hay hay ho như những người bạn là tiểu thuyết gia, mà những gì đến với bà luôn luôn khởi phát từ một kho trải nghiệm - những gì bà đã trải qua cũng như đối mặt.

Ta thấy điều đó trong Short Talks - cuốn sách mỏng viết về những nghĩ suy của bà với cha mẹ, hay ở Glass, Irony, and God, bà cũng đồng nhất nỗi cô đơn của mình và mẹ một cách sáng tạo với Emily Bronte - tác giả của Đỉnh gió hú, khi chuyến trở về nơi ấu thơ cũ là vùng đất hoang hoải không khỏi khiến bà nhớ đến cuốn sách đó, từ đó trích dẫn những câu văn độc đáo của tác giả này vào những vần thơ đầy xúc cảm của mình. Ngoài điều đó ra cũng phải kể đến tác phẩm thể nghiệm nhất của bà - Nox, khi là một sớ giấy được nối liền với nhau như một cây đàn accordeon dài đến 26 mét, tập hợp thư từ, tranh vẽ, thơ ca và văn xuôi. Đây là dự án được bà sáng tạo nhằm tưởng nhớ người anh trai Michael suốt nhiều thập kỷ mất liên lạc để rồi ngày tái ngộ bà nhận được tin ông đã qua đời.

Từ đó, cũng như hai nữ nhà văn thắng giải Nobel trước đó là Annie Ernaux của Pháp vào năm 2022 và Louise Gluck của Mỹ vào năm 2020, Anne Carson cho thấy

Những điều vụn vặt, những thứ nhỏ bé mà người ta hay nói là quá “riêng tư” và nhìn nó với ánh mắt khinh miệt cũng rất quan trọng.

Tuy không phản ánh thế giới, không có vị thế quá đỗi vĩ mô, thế nhưng những dòng chữ đó lại tạo ra được dòng chảy cảm xúc mãnh liệt trong tâm hồn, trong tâm tính và thế giới nội tâm. Qua đó bằng nỗi đau, mất mát và sự đồng cảm, tác giả người Canada đã thành công lay động những tâm hồn mỏi mệt, và chẳng phải đó cũng là mục tiêu tối thượng của văn chương sao, khi nắm bắt những lát cắt cảm xúc tinh tế và giúp họ tìm ra ánh sáng phía cuối đường hầm không bằng những lời hoa mỹ, đầu môi, mà là chứng minh những vấn đề ấy đã từng hiện diện hàng nghìn năm về trước, và hiển nhiên là luôn có giải pháp.

Sáng tạo của người truyền tin

Từ những điều trên có thể thấy rằng Nobel Văn chương 2026 được trao cho Anne Carson là một quyết định không chỉ đúng đắn mà còn hoàn hảo. Bà là đại diện cho những khả thể của văn chương, đồng thời là người nối liền chúng lại bằng những “cây cầu” sáng tạo, huyền ảo và vô cùng đẹp đẽ.

Bà cũng đồng thời là Hermes của văn chương và cuộc sống qua việc chứng minh dẫu trong cảnh huống tăm tối nhất thì luôn có cách để ta vượt qua, và nó nằm trong rất nhiều câu chuyện trải dài suốt các thiên niên kỷ của nhân loại này.

Vậy nên khám phá di sản đầy sức ảnh hưởng của bà từ đâu, sau đây là một vài hướng dẫn.

Nếu là người chưa biết quá nhiều về văn chương cả cổ điển mà bà kế thừa lẫn hậu hiện đại mà bà sáng tạo, thì các dịch phẩm nổi bật sẽ là khởi đầu vô cùng hợp lý. Tuy đã xuất hiện hơn 2.000 năm nhưng như đã nói, motif của chúng luôn không hề cũ. Đó là If Not, Winter của Sappho cũng như bộ đôi Sophocles, Euripides với Electra, Antigone, Bakkhai… Sau đó có thể kể đến những tác phẩm có tính liên kết như Autobiography of Red hay Short Talks. Lần lượt trong cuốn tiểu thuyết bằng văn xuôi và những đoản thơ ngắn như các tùy bút này, Carson sẽ đưa độc giả vào một cảnh trí thú vị khi re-tell thần thoại mới mẻ cũng như mang đến nhiều suy ngẫm không khỏi khiến ta phải nhìn lại mình. Sau đó có thể đọc tiếp Red Doc> như phần 2 của Autobiography of Red cũng như The Beauty of the Husband như một cuốn tiểu thuyết về bi kịch tình cảm được viết thú vị, bất ngờ, đầy ắp hài hước.

Trong khi đó nếu muốn khám phá những “cây cầu” giữa các thời đại, thì Economy of the Unlost, Glass, Irony, and God và Men in the Off Hours là rất đáng thử qua. Tuy vậy để hiểu thấu những tác phẩm này, độc giả cần có vốn kiến thức sâu hơn về các nhân vật nổi trội của từng thời kỳ, từ đó sẽ thấy được điểm hội tụ cũng như phân kỳ của các bộ óc bách khoa toàn thư. Cùng lúc, nếu là người thích những tác phẩm phá cách, những dự án thể nghiệm, thì Nox, Decreation hay Wrong Norma cũng là những lựa chọn hợp lý, khi Carson cho thấy nghệ thuật không có tường ngăn, mà qua nhiều loại hình khác nhau, chúng sẽ bổ khuyết, đan xen, từ đó tạo ra những xúc cảm mới.