Đò lên Thạch Hãn ơi... chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm.

(Trích Lời người bên sông - Lê Bá Dương)

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, Thành cổ Quảng Trị hôm nay phủ một màu xanh bình yên. Cỏ đâm chồi, hoa nở rộ trên những khoảng đất từng bị bom đạn cày xới, hàng cây lại soi bóng xuống dòng Thạch Hãn. Thế nhưng đâu đó trên những mảng tường cũ ở Thành cổ và những khu vực lân cận, dấu vết của một thời khói lửa vẫn còn như những vết sẹo chưa lành hẳn, gợi nhớ về một mùa hè đã lùi xa.

81 ngày đêm bên dòng Thạch Hãn

Sau khi lực lượng ta giành quyền kiểm soát phần lớn tỉnh Quảng Trị vào đầu tháng 5/1972, từ ngày 28/6, quân đội Việt Nam Cộng hòa với sự yểm trợ hỏa lực của Mỹ mở cuộc phản công nhằm tái chiếm địa bàn. Thành cổ và thị xã Quảng Trị từ đó trở thành một trong những điểm giao tranh dữ dội nhất của chiến trường.

Trong 81 ngày đêm, hơn 328.000 tấn bom đạn đã trút xuống thị xã và Thành cổ Quảng Trị. Theo các tư liệu được dẫn lại, sức công phá của lượng bom đạn này tương đương khoảng bảy quả bom nguyên tử từng được Mỹ sử dụng tại Hiroshima và Nagasaki năm 1945.

Qua từng ngày, Thành cổ dần mất đi dáng hình vốn có. Những căn nhà, góc phố và mảng tường thành trở thành nơi giằng co, trong khi phía bên kia, sông Thạch Hãn vẫn là con đường đưa đạn dược, lương thực và chi viện lực lượng vào chiến trường, rồi đưa thương binh trở lại phía sau. Giữa những chuyến vượt sông ấy, nhiều người lính trẻ đã không thể đi hết một lần sang bờ.

Rạng sáng 16/9/1972, khi lực lượng đã hao hụt nặng, các đơn vị còn lại được lệnh rút khỏi thị xã, vượt sông Thạch Hãn về phía bắc. 81 ngày đêm khép lại giữa một Thành cổ gần như chỉ còn những dấu tích của chiến tranh.

Bởi vậy, trong ký ức về Thành cổ Quảng Trị, Thạch Hãn chưa bao giờ chỉ là một dòng sông. Nhiều năm sau, cựu chiến binh Lê Bá Dương vẫn nhắc người qua sông hãy “chèo nhẹ”, bởi dưới làn nước ấy còn những tuổi hai mươi đã nằm lại.

Đọc thêm: Thấy gì từ xu hướng làm phim lịch sử của điện ảnh Việt?

Ký ức Thành cổ Quảng Trị trở lại trong điện ảnh và văn chương

Những năm tháng khốc liệt ấy đã lùi xa nhưng câu chuyện về Thành cổ vẫn tiếp tục được kể lại qua hồi ký, văn chương và điện ảnh. Năm 2025, ký ức ấy một lần nữa tìm đến những thế hệ sinh ra khi chiến tranh đã kết thúc qua Mưa Đỏ. Được chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Chu Lai, bộ phim đưa những trang viết về 81 ngày đêm chiến đấu tại Thành cổ Quảng Trị lên màn ảnh dưới bàn tay đạo diễn của Thượng tá, NSƯT Đặng Thái Huyền và Điện ảnh Quân đội nhân dân.

Qua những người lính trẻ, những chiến hào giữa mưa bom bão đạn, những chuyến vượt dòng Thạch Hãn và một Thành cổ dần chìm trong khói lửa, Mưa Đỏ đưa lịch sử ra khỏi những dòng niên biểu để trở về với những số phận cụ thể. Những người lính của mùa hè ấy hiện lên trước hết như những chàng trai tuổi đôi mươi, phía sau họ là gia đình đang chờ đợi và những dự định còn dang dở.

Hôm nay ngày 16/9, Thành cổ vẫn ở đó và dòng sông Thạch Hãn vẫn chảy. 54 năm đã trôi qua nhưng dấu vết của 81 ngày đêm “đỏ lửa” vẫn còn trong những trang sử, trên màn ảnh và bên dòng sông từng chứng kiến một thế hệ gửi lại tuổi hai mươi trong mùa hè năm 1972.